Skip to main content

Full text of "Natuurwetenskappe Graad 4"

See other formats


Natuurwetenskappe Graad 4 



By: 

Siyavula Uploaders 



Natuurwetenskappe Graad 4 



By: 

Siyavula Uploaders 



Online: 

< http://cnx.Org/content/colll097/l.l/ > 



CONNEXIONS 

Rice University, Houston, Texas 



This selection and arrangement of content as a collection is copyrighted by Siyavula Uploaders. It is licensed under 

the Creative Commons Attribution 3.0 license (http://creativecommons.Org/licenses/by/3.0/). 

Collection structure revised: September 18, 2009 

PDF generated: February 6, 2011 

For copyright and attribution information for the modules contained in this collection, see p. 164. 



Table of Contents 



Kwartaal 1 

1.1 Die sintuie 1 

1.2 Die sigsintuig 4 

1.3 Louis Braille 5 

1.4 Die gehoorsintuig 7 

1.5 Die reuk- en smaaksintuie 10 

1.6 Die tassintuig 12 

1.7 Diere en plante 14 

1.8 Eenvoudige voedselketting 22 

1.9 Om die groei van plante te vergelyk 23 

1.10 Planthabitat 24 

1.11 Die nut van plante 27 

1.12 Rooibostee 29 

1.13 Aartappels 31 

1.14 Mielies 33 

1.15 Gebalanseerde dieet 36 

1.16 Spysverteringstelsel 39 

1.17 Water 41 

1.18 Waterkringloop 45 

1.19 Persoonlike watergebruik 46 

1.20 Lopende water in die huis) 47 

1.21 Die gebruike van water 49 

1.22 Voorsiening van skoon water 50 

1.23 Wanneer water gevaarlik ka wees 53 

Kwartaal 2 

2.1 Betekenis van "Energie" 55 

2.2 Die son as bron van energie 58 

2.3 Die gevare van sonbrand 64 

2.4 Die beskikbaarheid van energie aan die mens 67 

2.5 Die wind as bron van energie 72 

2.6 Vuur as bron van energie 77 

2.7 Voedsel as bron van energie 82 

2.8 Die mens se gebruik van elektriese energie 83 

2.9 Besparing van elektrisiteit 87 

2.10 Om 'n eenvoudige elektriese skakelaar te maak 91 

2.11 Gevaarlike maniere van elektrisiteit gebruik 93 

2.12 Prbleme met elektriese toestelle 96 

Kwartaal 3 

3.1 Ondersoek na die misterie van die buitenste ruimte 99 

3.2 Om te praat oor satelliete 101 

3.3 Sonsopkoms en sonsondergang 103 

3.4 Die aarde en sy beweging 105 

3.5 Die sterre en planete 109 

3.6 Die maan en sy rol in ons wereld Ill 

3.7 Weerpraatjies 115 

3.8 Weervoorspelling 118 

3.9 Stormagtige weer 125 

3.10 Beskrywing van die seisoene 126 



IV 

3.11 Ons bespreek die oseane 131 

3.12 Lewe by die suid- en noordpool 133 

3.13 Die seisoene in die poolstreke 138 

4 Kwartaal 4 

4.1 Materie 145 

4.2 Die gebruik van materie om dinge te ontwerp en te maak 148 

4.3 Toestande waarin materie voorkom 150 

4.4 Die gebruik van materie in ons huise 153 

4.5 Vesels en materiale 154 

4.6 Beplan om 'n huis te bou 155 

4.7 Die waarde van boumateriaal as hulpbron 157 

4.8 Die gevare van besoedeling 161 

Attributions 164 



Chapter 1 

Kwartaal 1 



1.1 Die sintuie 1 

1.1.1 NATUURWETENSKAPPE 

1.1.2 Graad 4 

1.1.3 LEWE EN LEWENSWYSE 

1.1.4 Module 1 

1.1.5 DIE SINTUIE 

Alle lewende organismes bestaan uit selletjies. Jou liggaam is net soos 'n masjien met baie onderdele wat 
elkeen sy eie taak het om te verrig. Die heel kleinste lewende deeltjies in ons liggaam word selle genoem. 
Daar is miljoene van hulle wat dag en nag werk om ons aan die lewe te hou. 

Die selle doen nie almal presies dieselfde werk nie en daarom lyk hulle verskillend. Hulle vorm bene, 
spiere, organe, are, senuwees en natuurlik jou vel wat alles bymekaar hou! 

Kom ons bekyk sommige dele van die liggaam 'n bietjie van nader. 

DIE SINTUIE 

Ons noem die vyf sintuie sig, gehoor, reuk, smaak en tas. Die mens se sig is beter ontwikkel as sommige 
diere s'n, terwyl sommige diere, soos die kat en die hond, se gehoorsintuig weer beter ontwikkel is as die 
mens s'n. Hoekom dink jy is dit so? 

1.1.5.1 Aktiwiteit: 

1.1.5.2 Om oor die sintuie te gesels 

1.1.5.3 [LU 2.1] 

Opdrag 1 

Soek prentjies in ou tydskrifte van mense en diere se sintuie, vergelyk dit en plak dit op 'n vel papier. 

Opdrag 2 

Skryf die bypassende sintuig onder elke prentjie: 



1 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20719/l.l/>. 



CHAPTER 1. KWARTAAL 1 



Figure 1.1 



< :i- 



Figure 1.2 




Figure 1.3 



Figure 1.4 



{<>.<, 



Figure 1.5 



1.1.6 Assessering 

LU 1 

WETENSKAPLIKE ONDERSOEKDie leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid 
oor natuurlike verskynsels te reageer, en om binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing 
verbande te ondersoek en probleme op te los. 

Dit is duidelik wanneer die leerder: 

1.1 ondersoek beplan; 

1.2 ondersoek uitvoer en data versamel; 

1.3 data evalueer en bevindings kommunikeer. 

LU 2 

KONSTRUKSIE VAN WETENSKAPKENNISDie leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, 
tegnologiese en omgewingskennis toe. 

Dit is duidelik wanneer die leerder: 

2.1 betekenisvolle inligting onthou; 

2.2 inligting kategoriseer. 

LU3 

WETENSKAP, DIE SAMELEWING EN DIE OMGEWINGLeerders is in staat om begrip van 
die onderlinge verband tussen wetenskap en tegnologie, die samelewing en die omgewing te toon. 
Dit is duidelik wanneer die leerder: 

3.1 wetenskap en tegnologie in die konteks van geskiedenis en inheemse kennis verstaan; 

3.2 die impak van wetenskap en tegnologie verstaan; 

3.3 vooroordeel in wetenskap en tegnologie herken. 

1.1.7 Memorandum 

DIE SINTUIE 

Hoekom dink jy is dit so? Aanpassing by leefwyse, bv. Voeding en gevare. 

Opdrag 2: 

Sig: seuntjie wat boek lees 

Gehoor: musieknote 

Reuk: blom 

Smaak: vis en skyfies 

Tas: bad (vel voel water) 



4 CHAPTER 1. KWARTAAL 1 

1.2 Die sigsintuig 2 

1.2.1 NATUURWETENSKAPPE 

1.2.2 Graad 4 

1.2.3 Lewe en lewenswyse 

1.2.4 Module 2 

1.2.5 Die sigsintuig 

1.2.5.1 Aktiwiteit: 

1.2.5.2 Om te leer oor die sigsintuig 

1.2.5.3 [LU 2.1] 

Slim mense se die oe is die siel van die mens, want as 'n mens in iemand se oe kyk, kan jy dikwels agterkom 
watter tipe mens dit is. Sig is een van ons belangrikste sintuie, want dit gee jou 'n prentjie van dit wat om 
jou aangaan. 

Jou oe het lig nodig om te kan sien. Lig weerkaats van alles wat jy sien en gaan deur die klein swart 
gaatjie in die middel van jou oog, wat ons die pupil noem. Lig kan van die son af kom, of selfs van 'n 
elektriese gloeilamp. As dit effens donker is, word jou pupille groter om meer lig deur te laat, maar wanneer 
die lig skerp is, word jou pupille kleiner om jou oe te beskerm. Die boodskap van wat jy sien, gaan deur 'n 
senuwee na jou brein. 




Figure 1.6 



1.2.5.4 Opdrag: 

Voltooi die tekening van die oog deur die byskrifte op die lyntjies, netjies in drukskrif, te skryf. 

Hou 'n groepbespreking oor die volgende: 

Hoekom dra sommige mense 'n bril? 

Hoe moet ons optree teenoor kinders in ons klas wat bril dra? 

Hou een oog toe, bespreek nou die nut daarvan om twee oe te he. 

Probeer 'n bal vang met een oog toe. 

Baie mense is blind. Hou jou oe styf toe vir 'n paar minute en kyk hoe jy voel. Hoe moet ons teenoor 
blinde mense optree? 



2 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20720/l.l/>. 



1,2,6 Assessering 

LU 2 

KONSTRUKSIE VAN WETENSKAPKENNISDie leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, 
tegnologiese en omgewingskennis toe. 

Dit is duidelik wanneer die leerder: 

2.1 betekenisvolle inligting onthou; 

2.2 inligting kategoriseer. 



1,2,7 Memorandum 

Opdrag 

Oogbyskrifte: 

1. ooglid 

2. oogbol 

3. pupi 

4. ooghare 



1.3 Louis Braille 3 

1.3.1 NATUURWETENSKAPPE 

1.3.2 Graad 4 

1.3.3 LEWE EN LEWENSWYSE 

1.3.4 Module 3 

1.3.5 DIE VERHAAL VAN LOUIS BRAILLE 

1.3.5.1 Aktiwiteit: 

1.3.5.2 lets vir die nuuskieriges 

1.3.5.3 [LU 2.1] 

Vind uit wat die Kirstenbosch Botaniese Tuin in Kaapstad spesiaal vir die blindes gedoen het. 

Jou onderwyser sal vir jou die storie van Louis Braille lees. Gebruik nou die blokkie hieronder om vir 
jou maatjie 'n kort boodskap in Braille te skryf. Gebruik die Braille-skrif langsaan. 

Probeer om self die Braille-skrif te maak uit ou stukke karton. 



3 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20721/l.l/>. 



CHAPTER 1. KWARTAAL 1 



• O • 


o » 
a • 


so 

• • 




• © 


QQ 

O • 


© O i 
© 9 . 


' A 


B 


c 


D 


E 


F 


S 


■ B © 

1 • * 


O • 

• • 


o© 

* • 


Q . 
• « 
O * 


© • 


o o 

6 • 


o © [ 
• * 

O m ■ 


! H 


I 


J 


K 


L 


M 


N ■ 


1 o« 

* o 

1 ©. 




o© 

8? 


o - 

8? 


- o 
« - 


o © 

© • 


© © ■ 


i ° 


p 


Q 


R 


S 


T 


U 1 




o • 

© O 


• © 

?8 


o o 

» • 

O © 


o© 
• o 

Q © 


© • 
• O 
©O 






V 


w 


X 


y 


2 





Figure 1.7 



1.3.6 Assessering 

LU 2 

KONSTRUKSIE VAN WETENSKAPKENNISDie leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, 
tegnologiese en omgewingskennis toe. 

Dit is duidelik wanneer die leerder: 

2.1 betekenisvolle inligting onthou; 

2.2 inligting kategoriseer. 



1.3.7 Memorandum 

Opdrag: 

Kirstenbosch Botaniese Tuin in Kaapstad 

• blindes kan die blare in die kruietuin tussen hulle vingers vryf om dit te ruik en die tekstuur te voel 

• daar is 'n reling vir hulle om aan vas te hou terwyl hulle stap 

• langs elke plant is 'n nota in Braille-skrif, sodat hulle kan lees watter plant dit is. 

Die storie van Louis Braille 



Baie jare gelede het 'n seuntjie met die naam van Louis in Frankryk saam met sy ouers gewoon. Hy was 
baie nuuskierig en gei'nteresseerd in alles wat rondom horn gebeur. Sy pa was 'n saalmaker van beroep en 
hy het vir ander mense saals vir hulle perde gemaak. 

Eendag het Louis sonder toestemming in sy pa se werkswinkel 'n stuk leer met sy pa se skerp mes probeer 
sny. Hy het nog nooit vantevore met die mes gewerk nie, die mes het geglip en een van sy oe raakgesny. 
Binne drie dae was daar infeksie in altwee oe en gou daarna was hy blind in beide oe. 

Louis was steeds baie gei'nteresseerd in alles wat rondom horn aangaan, maar hy het agtergekom dat dit 
baie moeilik was om blind te wees. Hy moes na 'n spesiale skool vir blindes gaan waar hy dit baie moeilik 
gevind het om met hulle metodes te lees. Die letters was so half uitgeswel op die bladsy en hierdie metode 
was 'n baie stadige manier van lees, en nog moeilik ook daarby. 

Louis was vasberade om 'n makliker manier te vind om te lees. Eendag het 'n weermagoffisier vir hulle 
by die skool kom toespreek oor metodes wat hulle volg om boodskappe in die nag te stuur. Louis het toe 
die idee gekry om 'n alfabet met 6 verhewe kolletjies te vorm. Hierdie skrif word Braille-skrif genoem wat 
'n kode van kolletjies op papier is. Jy lees deur jou vingers oor die kolletjies te beweeg. 

Louis het later 'n onderwyser aan die skool geword en het al die blinde leerders geleer om Braille te lees. 
Hierdie metode was 'n geweldige vooruitgang in die tegnologie, want vandag kan blinde mense baie meer lees 
as voorheen, dus kan hulle net soos gewone kinders leer. 



1.4 Die gehoorsintuig 4 

1.4.1 NATUURWETENSKAPPE 

1.4.2 Graad 4 

1.4.3 LEWE EN LEWENSWYSE 

1.4.4 Module 4 

1.4.5 DIE GEHOORSINTUIG 

1.4.5.1 Aktiwiteit: 

1.4.5.2 Om meer te leer oor die gehoorsintuig 

1.4.5.3 [LU 2.1] 

Luister na 'n bandjie wat jou onderwyser vir jou speel. Probeer om die verskillende klanke te onderskei. Jou 
gehoor laat jou wonderlike dinge hoor, soos die klank van musiek, selfs 'n speld wat val, of 'n kanonskoot 
wat afgevuur word. Dit kan jou ook waarsku as 'n motor skielik agter jou sy toeter blaas. 



4 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20723/l.l/>. 



CHAPTER 1. KWARTAAL 1 



?-e~4u^ 




Figure 1.8 



Die twee fiappies langs jou kop is slegs die buitenste dele van jou oor; die res is alles binne-in jou kop en 
word deur die harde skedel beskerm. Die oor vang die klank op wat deur die lug tot binne-in jou oor beweeg. 
Binne-in jou oor word die klanke na boodskappe omgesit wat deur die senuwees na die brein beweeg. Jou 
slim brein vertel dan vir jou waarna jy luister. Die brein sorteer ook al die klanke wat jy hoor, uit. 

1.4.5.4 Opdrag: 

Vind uit hoekom jy twee ore het. 

Vind uit wat dowe mense alles doen om hulle lewe te verbeter. Kyk of jy hulle vingertaal kan praat deur 
die kode hieronder te gebruik. 




Figure 1.9 




Figure 1.10 



Baie diere flap hulle ore om uit te werk van watter kant af die klank kom. Dan hoef hulle nie hulle koppe 
te draai nie, want dan sien hulle vyande hulle dalk. 




Figure 1.11 



Klankgolwe trek beter deur water as liggolwe, daarom maak dolfyne eerder staat op hulle gehoor as om 
in die diep, donker, water hulle vyande te probeer sien. 

1.4.6 ASSESSERING 

LU 2 

KONSTRUKSIE VAN WETENSKAPKENNISDie leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, 
tegnologiese en omgewingskennis toe. 

Dit is duidelik wanneer die leerder: 

2.1 betekenisvolle inligting onthou; 

2.2 inligting kategoriseer. 



1.4.7 Memorandum 

Speel enige bandjie vir die kinders wat u opgeneem het. Probeer om 'n variasie van geluide op te neem. 
Daar is ook sulke bandjies in biblioteke beskikbaar. 



10 CHAPTER 1. KWARTAAL 1 

1.5 Die reuk- en smaaksintuie 5 

1.5.1 NATUURWETENSKAPPE 

1.5.2 Graad 4 

1.5.3 LEWE EN LEWENSWYSE 

1.5.4 Module 5 

1.5.5 DIE REUK- EN SMAAKSINTUIE 

1.5.5.1 Aktiwiteit: 

1.5.5.2 Om te leer oor die reuk- en smaaksintuie 

1.5.5.3 [LU 2.1] 

Wanneer jy eet, proe jou tong die smaak en jou neus ruik die geur van die kos. Dit werk so: 

Die openinge van jou neus en jou mond kom bymekaar agter in jou keel. Wanneer jy eet, gaan die 
kosreuke agter in jou mond na jou neus, vanwaar 'n boodskap deur 'n senuwee na jou brein gestuur word 
wat vir jou se wat jy ruik. 




Figure 1.12 




Figure 1.13 



Die tong is grof en bedek met smaakknoppies om verskillende smake vas te stel. Skryf die vier verskillende 
smake wat 'n mens op jou tong kan waarneem, neer. 

Druk jou neus toe en drink 'n slukkie koeldrank of tee. Hoekom "proe" dit anders? 
Wat gebeur as jy verkoue is en jy eet? 
Diere se reuksintuig 



5 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20738/l.l/>. 



11 

Die muishond beskerm homself deur 'n stink vloeistof wat hy na sy vyand toe sprei. 

Honde kan baie goed ruik. Hulle gebruik hulle reuksin om dwelms, plofstowwe en selfs mense in 'n 

groot skare uit te ruik. Hy gebruik ook sy reuksin om sy prooi te jag. 

Bokke gebruik reuk om buite gevaar te bly. As hulle hul vyand ruik, beweeg hulle gou-gou weg. 

'n Renoster gebruik ook sy reukkliere onder sy voete om boodskappe aan ander renosters te stuur. 

Voels hou hulle neste gewoonlik skoon, maar nie die hoep-hoep nie. Deel van sy verdedigingstelsel is 

dat die stink reuk van sy nes vyande sal weghou. 



1,5.6 Assessering 

LU 2 

KONSTRUKSIE VAN WETENSKAPKENNISDie leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, 
tegnologiese en omgewingskennis toe. 

Dit is duidelik wanneer die leerder: 

2.1 betekenisvolle inligting onthou; 

2.2 inligting kategoriseer. 



1.5.7 Memorandum 

a. Soet 

b. Sout 

c. Bitter 

d. Suur 

Druk neus toe: Geure kan nie in die neus inbeweeg nie, dus proe jy net soet, sout, bitter en suur. 
Verkoue: Dieselfde as hierbo. 
Opdrag 6: 
Diere se reuksintuig 

• Die muishond beskerm homself deur 'n stink vloeistof wat hy na sy vyand toe sprei. 

• Honde kan baie goed ruik. Hulle gebruik hulle reuksin om dwelms, plofstowwe en selfs mense in 'n 
groot skare uit te ruik. Hy gebruik ook sy reuksin om sy prooi te jag. 

• Bokke gebruik reuk om buite gevaar te bly. As hulle hul vyand ruik, beweeg hulle gou-gou weg. 

• 'n Renoster gebruik ook sy reukkliere onder sy voete om boodskappe aan ander renosters te stuur. 

• Voels hou hulle neste gewoonlik skoon, maar nie die hoep-hoep nie. Deel van sy verdedigingstelsel is 
dat die stink reuk van sy nes vyande sal weghou. 



12 



CHAPTER 1. KWARTAAL 1 



1.6 Die tassintuig 6 

1.6.1 NATUURWETENSKAPPE 

1.6.2 Graad 4 

1.6.3 LEWE EN LEWENSWYSE 

1.6.4 Module 6 

1.6.5 DIE TASSINTUIG 

1.6.5.1 Aktiwiteit: 

1.6.5.2 Om meer oor die tassintuig te leer 

1.6.5.3 [LU 2.1] 

Die tassintuig laat jou weet hoe sekere dinge teen jou vel voel. Wanneer jy aan iets raak, stuur senuwees 
boodskappe na jou brein. As die gevoel aaklig is, stuur die brein die boodskap om jou hand weg te neem. 
As dit 'n lekker gevoel is, stuur die brein die boodskap dat jy maar jou hand daar kan hou. 

Jou tassintuig se vir jou of iets warm of koud, hard of sag, grof of glad is. 

Dit kan ook vir jou se of iets jou seermaak, dan voel jy die pyn. 




Figure 1.14 



Beantwoord die volgende vrae: 
Hoe voel jy oor pyn? 
Kan pyn goed wees? 
Hoekom se jy so? 

6 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20739/l.l/>. 



13 




Figure 1.15 



In die dierewereld gebruik tarantula-spinnekoppe hul tassintuie wanneer hulle 'n prooi vang, want hulle 
is jagters van die nag. 




Figure 1.16 



'n Insek se tassintuig is sy beste gevoelsorgaan. Hy kry sy inligting oor die temperatuur en die omgewing 
deur sy voelers. 



1,6.6 Assessering 



LU 2 

KONSTRUKSIE VAN WETENSKAPKENNISDie leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, 
tegnologiese en omgewingskennis toe. 

Dit is duidelik wanneer die leerder: 

2.1 betekenisvolle inligting onthou; 

2.2 inligting kategoriseer. 



1.6.7 Memorandum 

Beantwoord die volgende vrae: 



• Hoe voel jy oor pyn? Leerders sal verskillende antwoorde gee. 

• Kan pyn goed wees? Ja, beslis! 

• Hoekom se jy so? As jy voel jy brand op 'n stoof se plaat, sal jy jou hand vinnig wegruk! 



14 CHAPTER 1. KWARTAAL 1 

1.7 Diere en plante 7 

NATUURWETENSKAPPE 

1.7.1 Graad 4Lewe en leefwyse 

1.7.2 Module 7 

1.7.3 Diere en plante 

Diere kan nie hulle eie kos maak nie. Sommige van hulle eet plante, sommige diere eet ander diere. Dus 
maak alle diere eintlik maar staat op plante as basiese voedselbron. 



7 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20610/l.l/>. 



1.7.3.1 Aktiwiteit: 

1.7.3.2 Om diere te sorteer volgens die kos wat hulle eet 

1.7.3.3 [LU 2.2] 



15 




Figure 1.17 



16 CHAPTER 1. KWARTAAL 1 

Opdrag: 

Kyk na die prentjies op die vorige bladsy. Sorteer die diere in die volgende groepe deur elke dier, wat 
in die groep pas, netjies oor te teken op die volgende bladsye. Knip prentjies van die verskillende kossoorte 
wat elke groep eet, uit ou tydskrifte, en plak dit daarby. 

Die wat plante eet 

Die wat ander diere eet 

Die wat plante en diere eet 



17 




Figure 1.18 



18 CHAPTER 1. KWARTAAL 1 

herbivore / planteters 



19 




Figure 1.19 



20 CHAPTER 1. KWARTAAL 1 

karnivore / vleiseters 



21 




Figure 1.20 



22 CHAPTER 1. KWARTAAL 1 

omnivore / alleseters 

Voorbeelde van herbivore: olifante, sebras, bokke, skilpaaie, koeie, donkies, sprinkane, slakke, skape, 
perde, eekhorings, kameelperde, ens. 

Hulle eet kos soos: blare, vrugte, blommetjies, saadjies, wortels, gras 

Voorbeelde van karnivore: jakkalse, luiperds, robbe, krokodille, haaie, leeus, muskiete, aasvoels, ens. 

Hulle eet kos soos: voeltjies, vissies, eiers, wurms, insekte, ander diere 

Voorbeelde van omnivore: rotte, vliee, varke, bere, eende, krappe, en natuurlik mense! 

Hulle eet kos wat van plante en diere kom. 

1,7.4 Assessering 

LU 2 

KONSTRUKSIE VAN WETENSKAPKENNISDie leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, 
tegnologiese en omgewingskennis toe. 

Dit is duidelik wanneer die leerder: 

2.1 betekenisvolle inligting onthou; 

2.2 inligting kategoriseer. 



1.7.5 Memorandum 

Die inligting is alles in die aantekeninge. 

1.8 Eenvoudige voedselketting 8 

1.8.1 NATUURWETENSKAPPE 

1.8.2 Graad 4 

1.8.3 LEWE EN LEWENSWYSE 

1.8.4 Module 8 

1.8.5 'N EENVOUDIGE VOEDSELKETTING 

1.8.5.1 Aktiwiteit: 

1.8.5.2 Om 'n eenvoudige voedselketting te verstaan 

1.8.5.3 [LU 1.3] 

Om gesond en vol energie te wees, het alle plante en diere voedsel nodig. Plante het 'n unieke eienskap, en 
dit is om hul eie voedsel te vervaardig. Hulle doen dit deur sonlig, koolstofdioksied uit die lug, asook water 
en minerale uit die grond te gebruik. 

Alle lewende wesens het voedsel nodig wat deur groen plante gemaak word. Die dele van 'n voedselketting 
is soos die skakels in 'n ketting: as een skakel weg is, is die ketting nutteloos, totdat dit weer reggemaak 
word. Elke deel van die voedselketting is belangrik vir die voortbestaan van die ekosisteem. 

Opdrag: 

Die volgende voedselkettings is verkeerd. Maak hulle reg: 

mielies, son, boer, eier, hen 

Koei, seun, son, gras, melk 



s This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20740/l.l/>. 



23 

Leeu, bok, gras, son 

Roofvoel, son, muis, koring 

MAAK NOU JOU EIE VOEDSELKETTING. 

1,8.6 Assessering 

LEERUITKOMS 1: WETENSKAPLIKE ONDERSOEKDie leerder is in staat om met selfvertroue 
op weetgierigheid oor natuurlike verskynsels te reageer, en om binne die konteks van wetenskap, tegnologie 
en die omgewing verbande te ondersoek en probleme op te los. 
Dit is duidelik wanneer die leerder: 

1.1 ondersoek beplan; 

1.2 ondersoek uitvoer en data versamel; 

1.3 data evalueer en bevindings kommunikeer. 



1.8.7 Memorandum 
Opdrag 

• Son, mielies, hen, eier, boer 

• Son, gras, koei, melk, seun drink 

• Son, gras, bok, leeu 

• Son, koring, muis, roofvoel 

• Enige aanvaarbare een 

1.9 Om die groei van plante te vergelyk 9 

1.9.1 NATUURWETENSKAPPE 

1.9.2 Graad 4 

1.9.3 LEWE EN LEWENSWYSE 

1.9.4 Module 9 

1.9.5 DIE GROEI VAN PLANTE 

1.9.5.1 Aktiwiteit: 

1.9.5.2 Om die groei van plante in verskillende omstandighede te vergelyk 

1.9.5.3 [LU 1.1, 1.2, 1.3] 

Die habitat van 'n plant word bepaal deur die soort grond en die klimaatstreek waar dit die beste groei. 
Sommige plante hou van droe grond in 'n warm gebied en het dus nie baie water nodig om te groei nie. 
Ander plante hou weer van nat grond in koue streke, omdat hulle baie water nodig het om te oorleef. 



9 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20742/l.l/>. 



24 CHAPTER 1. KWARTAAL 1 

1.9.5.4 Opdrag: 

Kom cms laat 'n plantjie groei. Bring verskillende sade skool toe. Plant hulle in goedgedreineerde grond in 
'n plantbakkie. 

Werk in groepe van ses. Elke kind bring 'n plantbakkie en 'n paar saadjies. Probeer om sade soos 
boontjies, sonneblomme en mielies te bring, want hulle groei baie maklik. 

Gebruik ses plantbakkies vir 12 sade en plant twee sade in elke bakkie. 

Sit al die bakkies behalwe een in die sonlig en gee hulle gereeld water. 

Los die een bakkie sonder water in 'n donker hoek. 

Gebruik die ander saadjies wat oorbly om 'n prente-collage te maak. 

Wanneer die plantjie mooi groot is, haal dit uit die grond om te bestudeer en met jou maat s'n te vergelyk. 
Droog die beste plante tussen ou telefoongidsbladsye uit en plak dit versigtig op 'n papier. Skryf nou die 
byskrifte van elke deeltjie van die plant, bv. wortels, blare, stingel en blom netjies by. 

Kom ons vergelyk nou die plante met die een wat nie sonlig en water gekry het nie. Teken die plante en 
skryf die gevolgtrekking waartoe jy kom onder die tekening neer. 

Met sonlig en water 

Sonder sonlig en water 

1.9.6 Assessering 

LU 1 

WETENSKAPLIKE ONDERSOEKDie leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid 
oor natuurlike verskynsels te reageer, en om binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing 
verbande te ondersoek en probleme op te los. 

Dit is duidelik wanneer die leerder: 

1.1 ondersoek beplan; 

1.2 ondersoek uitvoer en data versamel; 

1.3 data evalueer en bevindings kommunikeer. 



1.10 Planthabitat 10 

1.10.1 NATUURWETENSKAPPE 

1.10.2 Graad 4 

1.10.3 LEWE EN LEWENSWYSE 

1.10.4 Module 10 

1.10.5 PLANTHABITAT 

1.10.5.1 Opdrag 1: 

Hou gou 'n dinkskrum en skryf alle habitatte van plante neer waaraan julle kan dink: 

1.10.5.2 Opdrag 2: 

Kies 'n plant wat in julle omgewing of in julle tuin voorkom. Vind uit: 
Hou die plant van min of baie water? 
Hou die plant van min of baie sonlig? 
Van watter soort grond hou die plant? 



°This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20747/l.l/>. 



25 



Teken die plant in sy natuurlike habitat. 
Beantwoord die volgende vrae: 

1. Noem drie dinge wat plante nodig het om te groei. 



1. Wat is die beste soort grond vir plante? 



1. Wat noem ons die gas wat deur plante vrygestel word? 



1. Kan plante hulle eie kos maak? 

lets interessants: 

Maak 'n voelkoekie om voels na jou tuin te lok. Jou onderwyser sal vir jou verduidelik hoe om dit te 
maak. 



keelore 







keelvoete 



Figure 1.21 



1,10.6 Assessering 
LU l 

WETENSKAPLIKE ONDERSOEKDie leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid 
oor natuurlike verskynsels te reageer, en om binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing 
verbande te ondersoek en probleme op te los. 



26 



CHAPTER 1. KWARTAAL 1 



Dit is duidelik wanneer die leerder: 

1.1 ondersoek beplan; 

1.2 ondersoek uitvoer en data versamel; 

1.3 data evalueer en bevindings kommunikeer. 



1.10.7 Memorandum 

Habitat van plante: 



water: sommige groei onder water en ander groei bo-op die water 

woestyne: Sommige kan in woestyne groei waar dit warm en droog is en waar water skaars is: kaktusse, 

vygies 

berge: hulle moet bitter koue en sterk winde kan trotseer: kosmos, bitterbosse, disa, protea, suikerbos 

oerwoud: orgidee, varings, mos 

veld: fynbos, sommige proteas 

botaniese tuine: gewoonlik inheemse plante 

semi-woestyn: karoobossies, kaktusse 

enige ander aanvaarbare antwoord 



Beantwoord die volgende vrae: 

1. sonlig, warmte, water 

2. goedgedreineerde, leemgrond vol kompos 

3. koolstofdioksied 

4. Ja 

Voelkoekie om voels na die tuin te lok 

• Maak 'n gaatjie aan die onderkant van 'n 500 ml joghurtbakkie. 

• Steek 'n stukkie tou van ongeveer 20 cm lank deur die gaatjie en maak 'n knoop daarin. 

• Maak die kos vir die voeltjies en sit dit binne-in die bakkie. Die kos word so gemaak: smelt ongeveer 
125 g vet in 'n pan en gooi allerhande sade, soos sonneblomme, koring, voelsaad, neute, harde brood- 
krummels, hawermout, ens. daarin en meng dit goed. Wag tot dit effens afgekoel het en gooi dit dan 
in die houer. 

• As die vet hard geword het, haal dit uit die houer en hang dit aan die boom.Hou die voels lekker dop! 



27 

1.11 Die nut van plante 11 

1.11.1 NATUURWETENSKAPPE 

1.11.2 Graad 4 

1.11.3 LEWE EN LEWENSWYSE 

1.11.4 Module 11 

1.11.5 DIE NUT VAN PLANTE 

1.11.5.1 Aktiwiteit: 

1.11.5.2 Om oor die nut van plante te gesels, dit te ondersoek en te beskryf 

1.11.5.3 [LO 1.1, 1.2, 1.3, 2.1] 

Plante beteken baie meer vir die mens as net iets om te eet. Plante stel deur fotosintese die suurstof vry 
wat ons nodig het om in te asem. As plante doodgaan, vorm dit weer kompos wat die grond vrugbaar maak 
sodat nuwe plantjies kan groei. Diere lewe ook van plante. Sommige diere skuil onder plante, want dis 'n 
woonplek vir voels, reptiele en sommige soogdiere. Sonder plante sou ons ook nie vleis, melk en eiers he nie, 
want die diere wat hierdie produkte lewer, lewe ook van plante. 

Gebruik die volgende leidrade om uit te vind waarvan daar gepraat word: 

LEIDRADE 

1. kom van gom (latex) wat van snye in die bas van rubberbome versamel word 

2. kom van die vesels in die blare van die sisalplant 

3. word in salwe gebruik en smaak baie sleg 

4. word gebruik vir medisyne, geurmiddels in kos, reukwater, skoonheidsmiddels, toiletbenodigdhede en 
insekteweerders. 

5. kom van die watte van die katoenplant. 

6. kom van die bas van eikebome om wynbottels te verseel 

7. hou verkoues weg en word in kos as geurmiddel gebruik 

8. Aspirien kom van die bas van die wilgerboom 

9. word van verskeie soorte borne verkry. 

10. kom van die kamilleplant om jou te help om te ontspan 

1.11.5.4 Opdrag: 

Maak 'n collage uit ou tydskrifte om die nut van plante aan te dui. 

LU 1 

Assessering 

WETENSKAPLIKE ONDERSOEKDie leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid 
oor natuurlike verskynsels te reageer, en om binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing 
verbande te ondersoek en probleme op te los. 

Dit is duidelik wanneer die leerder: 

1.1 ondersoek beplan; 

1.2 ondersoek uitvoer en data versamel; 

1.3 data evalueer en bevindings kommunikeer. 

LU 2 



1 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20748/l.l/>. 



28 CHAPTER 1. KWARTAAL 1 

KONSTRUKSIE VAN WETENSKAPKENNISDie leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, 
tegnologiese en omgewingskennis toe. 

Dit is duidelik wanneer die leerder: 

2.1 betekenisvolle inligting onthou; 

2.2 inligting kategoriseer. 



1.11.6 Memorandum 

Leidrade: 

1. rubber 

2. tou 

3. kasterolie 

4. kruie 

5. katoen 

6. kurk 

7. knoffel 

8. medisyne 

9. hout 
10. tee 



29 

1.12 Rooibostee 12 

1.12.1 NATUURWETENSKAPPE 

1.12.2 Graad 4 

1.12.3 LEWE EN LEWENSWYSE 

1.12.4 Module 11 

1.12.5 ROOIBOSTEE 




Figure 1.22 



1.12.5.1 ROOIBOSTEE 

Die rooibosplant is 'n baie nuttige plant, met wonderlike eienskappe. Die tee wat . 

daaruit gemaak word, word nie net gedrink nie, maar kan ook in die skoonheidswereld met groot sukses 
gebruik word. Luister mooi na die les wat jou onderwyser vir jou gee en stel dan 'n geheuekaart oor rooibostee 
op. 

1.12.5.2 Opdrag: 

Teken 'n rooibosteeplant in die middel van 'n vel papier. 

Maak vier opskrifte rondom die tekening: Habitat, Groei, Versorging en Voorkoms. 

Jou onderwyser gaan die feite op die bord skryf; jy moet dit probeer onthou en dan weergee. 

Groepwerk: 

Dek 'n skinkbord en bedien tee aan julle onderwyser op die regte manier. 



2 This content is available online at <http://cnx.org/content/m20750/!. l/>. 



30 CHAPTER 1. KWARTAAL 1 

1.12.6 Memorandum 

ROOIBOSTEE 

Gee les, wys prente, ens. 

Die geheuekaart is 'n opsomming van wat hulle geleer het. Hulle word nou geleer om 'n geheuekaart op 
te stel. 

Opdrag : 

• Teken 'n rooibosteeplant in die middel van die bladsy 

• Maak vier opskrifte rondom die tekening: Habitat, Groei, Versorging en Voorkoms 

• Skryf die vier punte van habitat op die bord en laat hulle dit leer. 

• Clanwilliam 

• Sederberge 

• Winterreen 

• Sanderige grond 



Vee dit van die bord af, hulle skryf dit nou op hulle eie neer 
Doen dieselfde met die res, gedeelte vir gedeelte 



Voorkoms 



• Fyn plant 

• Blare soos naalde 



Groei 



Saad 

Saailing 

Plant 

Pluk 

Gerwe gebind 

Gekerf 

Droog 



Versorging 



sensitiewe plant 
beskerm teen wind 
beskerm teen insekte 
beheer onkruid 



31 

1.13 Aartappels 13 

1.13.1 NATUURWETENSKAPPE 

1.13.2 Graad 4 

1.13.3 LEWE EN LEWENSWYSE 

1.13.4 Module 13 

1.13.5 AARTAPPELS 

1.13.5.1 Die aartappel 

Aartappels is sekerlik die gewildste groentesoort in elke huis. Die aartappel is 'n geswolle stingel wat onder 
die grond groei en word vir baie disse gebruik. 

Aartappels groei van sade of van aartappelmoere. Aartappels is 'n baie belangrike bron van stysel, maar 
dit bevat ook vitamiene en minerale wat nodig is vir 'n gesonde dieet. Die aartappel is 'n belangrik bron 
van energie vir die liggaam. 

1.13.5.2 Opdrag: 

Plant 'n aartappelmoer agter in jou tuin en kyk wie in die klas se aartappel groei die beste binne drie weke! 
Bespreek in groepe wat 'n mens alles van aartappels kan maak. 
Bring 'n resep skool toe en plak dit agter op hierdie bladsy. 



3 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20751/l.l/>. 



32 



CHAPTER 1. KWARTAAL 1 




/ 



\ 



\ 



\ 



Figure 1.23 



Skryf 'n kort sinnetjie in elke blokkie oor die aartappel. Gebruik die volgende woorde: 

• ogie 

• stingel 

• grond 

• voedingstowwe 



1.13.6 Memorandum 

Opdrag: 

Wat kan 'n mens alles met aartappels maak? Kook, aartappelslaai, braai, bak, fynaartappels, in sop, in 
koek, in poeding, brood, ens. 

• Byskrifte van die tekening 

• Die ogie groei weer tot 'n nuwe plant. 

• Dis die plek waar die stingeltjie vas was. 

• Bevat gesonde voedingstowwe, soos stysel, vitamiene en protei'ene. 

• Hou van sanderige grond. 



'n Oulike boek oor aartappels beskikbaar by: Aartappels Suid-Afrika Privaatsak X135 Pretoria 0001 



33 

1.14 Mielies 14 

1.14.1 NATUURWETENSKAPPE 

1.14.2 Graad 4 

1.14.3 LEWE EN LEWENSWYSE 

1.14.4 Module 14 

1.14.5 MIELIES 

1.14.5.1 MIELIES 

Mielies is 'n belangrike deel van 'n gebalanseerde dieet vir Suid-Afrikaners. Dit is een van ons land se 
belangrikste graansoorte en verskaf werk aan duisende boere en plaaswerkers. Dit is ook 'n belangrike 
dierevoedsel en dien ook as grondstof vir die vervaardiging van papier, verf, tekstielware, medisyne en 
voedselprodukte. Dit is ook 'n belangrike bron van energie. 

1.14.5.2 Opdrag: 

Plant 'n paar mieliesade ongeveer 2 cm diep in grond wat jy met kompos voorberei het. Die sade moet 
ongeveer 30 cm van mekaar af wees. Onthou om dit elke dag nat te maak. 

Luister mooi na die les wat jou onderwyser vir jou gee en voltooi dan die taakkaart oor mielies. 



4 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20749/l.l/>. 



34 



CHAPTER 1. KWARTAAL 1 



MUUES 



Waarvoor word mielies gebruik? 
Help die prentjies jou? 





" ' ' ' 'It' 



Wanneer word mielies geplant 
en wanneer word dit geoes? 

# lente: 

# somer: 
jf herfs: 

# winter: 




Met watter probleme kry 
mielieboere te doen? 



f 




,^JT3* 



'-<*X 



Figure 1.24 



35 





Figure 1.25 



Wees 'n kok: ontwerp jou eie sjokoladekoekies. Gebruik gesmelte sjokolade, 'n bietjie klapper, groen en 
rooi kersies, neute en ontbytpap wat van mielies gemaak is, bv. Corn Flakes. Maak seker dat 'n volwassene 
jou help om die sjokolade te smelt. 

1.14.6 Memorandum 

MIELIES 

Mielies groei goed 

• sonnige weer 

• geen ryp 

• goeie reenval 

Mielieboere se probleme 

• onkruid 

• haelstorms 

• droogte 

Gebruike van mielies 

• mielierys 

• mieliemeel 

• lekkers 

• ontbytkosse 

• veevoer 

• stysel 

• papier 

Groei van die mielieplant 

• lente: plant 

• somer: groei 

• herfs: word ryp 

• winter: oes 



36 CHAPTER 1. KWARTAAL 1 

1.15 Gebalanseerde dieet 15 

1.15.1 NATUURWETENSKAPPE 

1.15.2 Graad 4 

1.15.3 LEWE EN LEWENSWYSE 

1.15.4 Module 16 

1.15.5 'N GEBALANSEERDE DIEET 

1.15.5.1 Aktiwiteit: 

1.15.5.2 Om 'n gebalanseerde dieet te beskryf 

1.15.5.3 [LO 1.3] 

Dink gou: wat het jy gisteraand geeet? En vanoggend voor skool? 

Kos word in voedselgroepe opgedeel. 'n Mens moet elke dag iets van elke voedselgroep eet om 'n gesonde 
dieet te volg. 

Alle lewende wesens het voedsel nodig vir energie, om te beweeg, om te groei en om selle te herstel wat 
beskadig is. Hulle het ook spysverteringstelsels om die voedingstowwe wat die liggaam nodig het, uit die 
voedsel te haal terwyl ons eet. 
Voedselgroepe: 

ProteTne help ons om nuwe selle te vervaardig en sterk en gesond op te groei. 
Bronne van protei'ne: vleis, vis, kaas, eiers, melk, sojaboontjies, neute 
Vitamines hou ons gesond en maak ons bene en tande sterk. 
Bronne van vitamines: vrugte en groente, lewer, melk, olierige vis. 

Vette verskaf energie. Energie word in vette in die liggaam gestoor totdat dit benodig word. 
Bronne van vette: hotter, melk, kaas, neute, room, sardientjies, margarien, olie. 
Suiker en stysel (koolhidrate) verskaf ook energie aan die liggaam. 
Bronne van stysel en suiker: vrugte, koekies, lekkers, brood, gewone suiker, aartappels, rys. 
Minerale: kalsium bou sterk bene, tande en spiere / yster help rooibloedselle om suurstof van die longe 
na die res van die liggaam te vervoer 

Bronne van minerale: melk, kaas vis, groente, vrugte, lewer, witbrood 
Opdrag: 

In hierdie module sal jy die ontvouing van 'n kubus vind. Teken die bronne aan wat aangedui word, met 
hul opskrifte op die vlakke van die kubus. Knip en vou dit dan soos aangedui en hang dit in die klas op. 
Werk nou 'n gebalanseerde spyskaart vir een dag uit, met drie etes ingesluit. 



Ontbyt 


Middagete 


Aandete 









Table 1.1 

Vind uit wat is die stapelvoedsel van ons land, en die van ander lande. 



5 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20752/l.l/>. 



37 

1,15.6 Assessering 

LU 1 

WETENSKAPLIKE ONDERSOEKDie leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid 
oor natuurlike verskynsels te reageer, en om binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing 
verbande te ondersoek en probleme op te los. 

Dit is duidelik wanneer die leerder: 

1.1 ondersoek beplan; 

1.2 ondersoek uitvoer en data versamel; 

1.3 data evalueer en bevindings kommunikeer. 



1.15.7 Memorandum 

Opdrag met kubusse: Gebruik die aangehegte kubusvorm en laat die kinders mooi netjies daarop teken 
en in die klas ophang. 
Stapelvoedsel: 

• Suid-Afrika: brood 

• Italie: spaghetti 

• Ierland: aartappels 

• China: rys 



38 



CHAPTER 1. KWARTAAL 1 



A 



{- 



X 



Sny 



3 
O 
> 



^1 



7\ 



5 



> 



in 



Z 



\ 



Sny 



K 



!\ 



'c 



Figure 1.26 



39 

1.16 Spysverteringstelsel 16 

1.16.1 NATUURWETENSKAPPE 

1.16.2 Graad 4 

1.16.3 LEWE EN LEWENSWYSE 

1.16.4 Module 17 

1.16.5 DIE SPYSVERTERINGSTELSEL 

1.16.5.1 Aktiwiteit: 

1.16.5.2 Om kennis te maak met die mens se spysverteringstelsel en enkele belangrike daarin 
te benoem 

1.16.5.3 [LU 2.1] 

Kom cms kyk hoe werk die spysverteringstelsel. Jem liggaam het voedsel nodig om te groei en gesond te bly. 
Daar is 'n lang buis wat van jou mond af dwarsdeur jou liggaam loop tot by die opening waar die kos die 
liggaam verlaat. Die boonste deel van die buis is taamlik reguit, maar die onderste deel is redelik gekronkel. 
Daar gebeur verskeie dinge met jou kos terwyl dit deur hierdie buis gaan. 

Wanneer jy die kos kou, maal jou tande dit fyn en met behulp van die speeksel kan jy dit afsluk. 

Nou word die kos deur die slukderm na die maag gestoot. Daar is spiere in die wande van die slukderm 
wat outomaties saamtrek om die kos aan te stoot. Ons noem hierdie beweging peristalse. 

Die kos word in die maag deur die spiere in die maagwand gemeng, fyngemaal en geroer. 

In die dunderm word die voedingstowwe uit die kos gehaal en met die bloed na die lewer en ander 
liggaamsdele vervoer. 

Die orige kos beweeg nou deur die dikderm en alle voedsel wat jou liggaam nie nodig het nie, word deur 
die liggaam uitgeskei. 

1.16.5.4 Opdrag: 

Voltooi die skets deur byskrifte in te vul 



16 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20753/l.l/>. 



40 



CHAPTER 1. KWARTAAL 1 




Figure 1.27 



Skryf 'n goeie sin om te verduidelik waarom babas net van melk kan leef. 

1.16.6 Assessering 

LU 2 

KONSTRUKSIE VAN WETENSKAPKENNISDie leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, 
tegnologiese en omgewingskennis toe. 



Dit is duidelik wanneer die leerder: 

2.1 betekenisvolle inligting onthou; 

2.2 inligting kategoriseer. 



41 

1.16.7 Memorandum 

DIE SPYSVERTERINGSTELSEL 

1. Mond 

2. Slukderm 

3. Maag 

4. Dunderm 

5. Dikderm 

1.17 Water 17 

1.17.1 NATUURWETENSKAPPE 

1.17.2 Graad 4 

1.17.3 LEWE EN LEWENSWYSE 

1.17.4 Module 18 

1.17.5 WATER 

1.17.5.1 Aktiwiteit: 

1.17.5.2 Om die belangrikheid van water te bespreek 

1.17.5.3 [LU 1.3] 

Luister mooi na die storie oor water wat jou onderwyser vir jou gaan lees, en bespreek dan die inligting in 
die waterdruppel hier onder. 



7 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20754/l.l/>. 



42 



CHAPTER 1. KWARTAAL 1 



Hocbctawgriteiswter^rows? 



wmm 




^ 



toegesluit 
daf «geenJuginnie,sa\oos 

% minute ,ewe ' 

f °£ i*T d/e w «er daar laat, ons W>s ^\e 
" /r °^%/n/aat,salonsve^ dae 

er %enkoshet, maav 
sa/ ons net vier dae 
* /e/ "t//t kan ons aflei hoe 
wter vir ons isl 




Figure 1.28 



43 



1.17.5.4 WATER IS LEWE 

Water speel 'n baie belangrike rol in die ekosisteem, want dit hou diere en plante aan die lewe. Geen lewende 
wese kan sonder water oorleef nie. 

Plante: Ons weet dat sekere soort plante slegs in water groei. Dink maar net aan die pragtige waterlelies 
met hul groot, plat blare wat op die water dryf. 

Diere: Diere drink ook water om te lewe. Dit is noodsaaklik vir diere wat in, op en naby water lewe. 




Figure 1.29 



1.17.5.5 Bespreek die volgende in jou groep: 

Wat sal gebeur as ons skool vir 'n uur lank sonder water is? 

Wat sal gebeur as ons dorp/stad vir 'n uur lank sonder water is? 
Wat sal gebeur as ons land vir 'n uur lank sonder water is? 
Hoekom is water so belangrik? 



1.17.5.6 Opdrag: 

Voltooi die blokkies met die beste antwoorde wat jou groep gegee het. 



44 



CHAPTER 1. KWARTAAL 1 




wm 





Figure 1.30 



1,17.6 Assessering 
LU l 

WETENSKAPLIKE ONDERSOEKDie leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid 
oor natuurlike verskynsels te reageer, en om binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing 
verbande te ondersoek en probleme op te los. 

Dit is duidelik wanneer die leerder: 

1.1 ondersoek beplan; 

1.2 ondersoek uitvoer en data versamel; 

1.3 data evalueer en bevindings kommunikeer. 



1.17.7 Memorandum 

Lees enige mooi storie oor water aan die klas voor. 
Opdrag: 
Blokkies: Nadat die groepe terugvoering gegee het, laat hulle die beste antwoorde in die blokkies skryf. 



45 

1.18 Waterkringloop 8 

1.18.1 NATUURWETENSKAPPE 

1.18.2 Graad 4 

1.18.3 LEWE EN LEWENSWYSE 

1.18.4 Module 19 

1.18.5 DIE WATERKRINGLOOP 

1.18.5.1 Aktiwiteit: 

1.18.5.2 Om die waterkringloop te kan teken 

1.18.5.3 [LU 2.1] 

Water val op die aarde in die vorm van reen. Miljoene klein druppeltjies water sweef in die lug rond en 
vorm wolke. Seewater, riviere en mere word bogrondse water genoem en boorgate en fonteine word weer 
ondergrondse water genoem. 

Die waterkringloop 

Bogrondse water verdamp, styg hoog op bokant die aarde, koel af en verander weer terug na water- 
druppeltjies. Ons noem dit kondensasie. Al die miljoene waterdruppeltjies kom bymekaar en vorm wolke. 
Wanneer die wolke swaar raak van al die waterdruppeltjies, val die druppels in die vorm van reen na die 
aarde. Dit loop ook in al die damme en riviere. 

1.18.5.4 Opdrag: 

Teken die waterkringloop. Gebruik rooi pyltjies om die verdamping van water aan te dui, en blou pyltjies 
om die kondensasie van water aan te dui. 

1.18.6 Assessering 

LU 2 

KONSTRUKSIE VAN WETENSKAPKENNISDie leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, 
tegnologiese en omgewingskennis toe. 

Dit is duidelik wanneer die leerder: 

2.1 betekenisvolle inligting onthou; 

2.2 inligting kategoriseer. 



1.18.7 Memorandum 

Bronne van water 

Die waterkringloop moet die see, lug, son, wolke, reen, plantegroei, riviertjie en die blou en rooi pyle 
be vat. 



18 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20755/l.l/>. 



46 CHAPTER 1. KWARTAAL 1 

1.19 Persoonlike watergebruik 19 

1.19.1 NATUURWETENSKAPPE 

1.19.2 Graad 4 

1.19.3 LEWE EN LEWENSWYSE 

1.19.4 Module 20 

1.19.5 PERSOONLIKE WATERGEBRUIK 

1.19.5.1 Aktiwiteit: 

1.19.5.2 Om persoonlike watergebruik te beskryf 

1.19.5.3 [LU 1.2] 

1.19.5.4 Opdrag: 

Skryf elke aktiwiteit neer waarin jy water gebruik vir een hele dag. Vergelyk dit met jou klasmaats s'n. Vra 
jou ouers om vir jou te wys hoe die watermeter by julle huis werk. 

1.19.6 Assessering 

LU 1 

WETENSKAPLIKE ONDERSOEKDie leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid 
oor natuurlike verskynsels te reageer, en om binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing 
verbande te ondersoek en probleme op te los. 

Dit is duidelik wanneer die leerder: 

1.1 ondersoek beplan; 

1.2 ondersoek uitvoer en data versamel; 

1.3 data evalueer en bevindings kommunikeer. 

1.19.7 Memorandum 



Ons kan onmiddellik in 'n bad of stort klim en begin was, ons hoef nie water aan te dra nie. 

Ons hoef nie water aan te dra vir skottelgoed nie. 

Water in die huis bespaar tyd en energie. 

Ons wasgoed kan maklik gewas word, ons hande hoef nie seer te raak van al die vryf en die chemikaliee 

in die waspoeiers nie. 

Alles bly skoon en sindelik. 

Ons kan net die toilet spoel nadat ons dit gebruik het. Ons hoef nie van 'n emmer gebruik te maak 

nie, alles bly dus sindelik en kiemvry. 

Ons kan net die kraan oopdraai om groentesoorte af te spoel om kos te maak. 

Ons kan dadelik water drink as ons dors is. 

Ons kan troeteldiere goed versorg met vars water. 



19 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20760/l.l/>. 



47 



1.20 Lopende water in die huis) 20 

1.20.1 NATUURWETENSKAPPE 

1.20.2 Graad 4 

1.20.3 LEWE EN LEWENSWYSE 

1.20.4 Module 21 

1.20.5 LOPENDE WATER IN DIE HUIS 

1.20.5.1 Aktiwiteit: 

1.20.5.2 Om die voordeel van lopende water in die huis te beskryf 

1.20.5.3 [LU 3.2] 

1.20.5.4 Opdrag: 

Beskryf, na aanleiding van die prentjies, hoe lopende water in 'n huis die mens se lewe makliker maak. 







Figure 1.31 



°This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20761/l.l/>. 



48 CHAPTER 1. KWARTAAL 1 

Gemiddelde telling: 

1.20.6 Assessering 

LU3 

WETENSKAP, DIE SAMELEWING EN DIE OMGEWINGLeerders is in staat om begrip van 
die onderlinge verband tussen wetenskap en tegnologie, die samelewing en die omgewing te toon. 

Dit is duidelik wanneer die leerder: 

3.1 wetenskap en tegnologie in die konteks van geskiedenis en inheemse kennis verstaan; 

3.2 die impak van wetenskap en tegnologie verstaan; 

3.3 vooroordeel in wetenskap en tegnologie herken. 

1.20.7 Memorandum 



Ons kan onmiddellik in 'n bad of stort klim en begin was, ons hoef nie water aan te dra nie. 

Ons hoef nie water aan te dra vir skottelgoed nie. 

Water in die huis bespaar tyd en energie. 

Ons wasgoed kan maklik gewas word, ons hande hoef nie seer te raak van al die vryf en die chemikaliee 

in die waspoeiers nie. 

Alles bly skoon en sindelik. 

Ons kan net die toilet spoel nadat ons dit gebruik het. Ons hoef nie van 'n emmer gebruik te maak 

nie, alles bly dus sindelik en kiemvry. 

Ons kan net die kraan oopdraai om groentesoorte af te spoel om kos te maak. 

Ons kan dadelik water drink as ons dors is. 

Ons kan troeteldiere goed versorg met vars water. 



1.20.8 Assessering 

LU3 

WETENSKAP, DIE SAMELEWING EN DIE OMGEWINGLeerders is in staat om begrip van 
die onderlinge verband tussen wetenskap en tegnologie, die samelewing en die omgewing te toon. 

Dit is duidelik wanneer die leerder: 

3.1 wetenskap en tegnologie in die konteks van geskiedenis en inheemse kennis verstaan; 

3.2 die impak van wetenskap en tegnologie verstaan; 

3.3 vooroordeel in wetenskap en tegnologie herken. 



49 

1.21 Die gebruike van water 21 

1.21.1 NATUURWETENSKAPPE 

1.21.2 Graad 4 

1.21.3 LEWE EN LEWENSWYSE 

1.21.4 Module 22 

1.21.5 DIE GEBRUIKE VAN WATER 

1.21.6 Aktiwiteit: 

1.21.7 Om die gebruike van water te beskryf 

1.21.8 [LU 1.2] 

1.21.9 Opdrag: 

Skryf die volgende hofies elkeen op 'n aparte vel papier. Versamel prentjies oor water en plak dan elke 
prentjie op die vel papier waar dit pas. 

1. Om voedsel gaar te maak, skoon te maak en om te drink 

2. Om voedsel te kweek 

3. Vervoer en ontspanning 

4. Om skoon te maak 

5. Plante en diere lewe in water 

6. In fabrieke, nywerhede en kragsentrales 

Gemiddelde telling: 

1.21.10 Assessering 
LU l 

WETENSKAPLIKE ONDERSOEKDie leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid 
oor natuurlike verskynsels te reageer, en om binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing 
verbande te ondersoek en probleme op te los. 

Dit is duidelik wanneer die leerder: 

1.1 ondersoek beplan; 

1.2 ondersoek uitvoer en data versamel; 

1.3 data evalueer en bevindings kommunikeer. 



1 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20762/l.l/>. 



50 CHAPTER 1. KWARTAAL 1 

1.22 Voorsiening van skoon water 22 

1.22.1 NATUURWETENSKAPPE 

1.22.2 Graad 4 

1.22.3 LEWE EN LEWENSWYSE 

1.22.4 Module 23 

1.22.5 VOORSIENING VAN SKOON WATER 

1.22.5.1 Aktiwiteit: 

1.22.5.2 Om die voorsiening van skoon water aan huishoudings te beskryf 

1.22.5.3 [LU 3.2] 




Figure 1.32 



Wanneer cms water wil he, draai ons net 'n kraan oop. Het Jul al ooit gewonder waar daardie water vandaan 
kom? 

Kom ons toer saam met Walter Waterdruppel op sy reis na 'n kraan. 



Figure 1.33 



a. Walter in die rivier op pad na die 

b. Van die opgaardam gaan hy met 



na 'n munisipale dam by 'n dorp of 'n stad. 
c. Walter verlaat die munisipale dam deur 'n 
dik 



2 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20765/l.l/>. 



51 




Figure 1.34 



d. en hierdie pyp vertak in_ 




Figure 1.35 



e. Om Walter op sy reis te help, moet jy die oopdraai. 




Figure 1.36 



(a) Verduidelik hoekom 'n kraan wat toe is, steeds kan drup en sodoende water mors. 

(b) Noem drie redes waarom 'n gestremde persoon, of ouer en klein kindertjies dit moeilik mag vind om 
'n kraan oop te draai. 

1.22.5.4 Opdrag: 

Vind uit waarvandaan jou dorp of stad se water kom. 
Waarom is opgaardamme waardevol? Gee twee redes. 
Vind ook uit watter groot opgaardam in jou omgewing is. 

Watter groot opgaardam kry ons in die Oranjerivier? 
Watter soort damme voorsien water aan dorpe en stede? 
Watter groot dam voorsien Johannesburg van water? 
Waarin word water wat op huise se dakke val, opgevang? 
Watter dam is naby die Paarl? 



52 CHAPTER 1. KWARTAAL 1 

1.22.6 Assessering 

LU3 

WETENSKAP, DIE SAMELEWING EN DIE OMGEWINGLeerders is in staat om begrip van 
die onderlinge verband tussen wetenskap en tegnologie, die samelewing en die omgewing te toon. 

Dit is duidelik wanneer die leerder: 

3.1 wetenskap en tegnologie in die konteks van geskiedenis en inheemse kennis verstaan; 

3.2 die impak van wetenskap en tegnologie verstaan; 

3.3 vooroordeel in wetenskap en tegnologie herken. 

1.22.7 Memorandum 

Verspreiding van water 

Walter Waterdruppel se reis na 'n kraan: 

a) Die reen kom uit die wolke op die aarde. 

b) Opgaardam 

c) Pypleiding 

d) pyp dunner pype 

e) kraan 

f) 

g) Daar is net twee plekke waar 'n kraan kan lek: by die rubberwaster waar die water uitkom en by die 
grys pakstuk waar die watervloei beheer word. 

• Die kraan is nie reg toegedraai nie. 

• Die waster het dalk barsies in of dit is platgedruk. 

• Daar is dalk sandkorreltjies wat die rubber beskadig binne-in die kraanomhulsel. 

• Wanneer water by die boonste deel uitlek, moet die moertjie by die boonste draaistam net vaster 
gedraai word. 

g) 1. hulle hande is dalk te klein of te swak 

1. krane in openbare plekke wat deur die publiek gebruik word, behoort lang handvatsels te he wat maklik 
oopdraai 

2. die kraan is dalk onnodig styf toegedraai 

Opdrag 

Kom ons vind uit: 

• Waarom is opgaardamme waardevol? 

• Altyd water vir huishoudelike gebruik (bv. In winter as rivier leeg is) 

• Besproeiing 

• Gariepdam 

• Munisipale opgaardamme 

• Vaaldam 

• Tenks 

• Wemmershoekdam 



53 



1.23 Wanneer water gevaarlik ka wees 23 

1.23.1 NATUURWETENSKAPPE 

1.23.2 Graad 4 

1.23.3 LEWE EN LEWENSWYSE 

1.23.4 Module 24 

1.23.5 WANNEER WATER GEVAARLIK IS 

1.23.5.1 WANNEER KAN WATER GEVAARLIK WEES? 

1.23.5.2 Opdrag: [LU 3.1] 

Trek sirkels met 'n rooi potloodkryt om moontlike gevare uit te wys. 




Figure 1.37 



1.23.6 Assessering 

LU 1 

WETENSKAPLIKE ONDERSOEKDie leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid 
oor natuurlike verskynsels te reageer, en om binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing 
verbande te ondersoek en probleme op te los. 

Dit is duidelik wanneer die leerder: 

1.1 ondersoek beplan; 

1.2 ondersoek uitvoer en data versamel; 

1.3 data evalueer en bevindings kommunikeer. 

LU 2 

KONSTRUKSIE VAN WETENSKAPKENNISDie leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, 
tegnologiese en omgewingskennis toe. 

Dit is duidelik wanneer die leerder: 



3 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20767/l.l/>. 



54 CHAPTER 1. KWARTAAL 1 

2.1 betekenisvolle inligting onthou; 

2.2 inligting kategoriseer. 

LU3 

WETENSKAP, DIE SAMELEWING EN DIE OMGEWINGLeerders is in staat om begrip van 
die onderlinge verband tussen wetenskap en tegnologie, die samelewing en die omgewing te toon. 
Dit is duidelik wanneer die leerder: 

3.1 wetenskap en tegnologie in die konteks van geskiedenis en inheemse kennis verstaan; 

3.2 die impak van wetenskap en tegnologie verstaan; 

3.3 vooroordeel in wetenskap en tegnologie herken. 

1.23.7 Memorandum 

Wanneer kan water gevaarlik wees? 

• vir die babas en kleuters in baie warm badwater 

• om babas en kleuters alleen in die bad te los 

• swembadgevare 

• rivier: te vlak wanneer jy induik, vol kieme 

• damme: te vlak, vol kieme (stilstaande water) 

• see: haaie, verdrinking 

• enige spontane reaksie uit die klas 



Chapter 2 

Kwartaal 2 



2.1 Betekenis van "Energie" 1 

2.1.1 NATUURWETENSKAPPE 

2.1.2 Graad 4 

2.1.3 ENERGIE EN VERANDERING 

2.1.4 Module 25 

2.1.5 DIE BETEKENIS VAN DIE WOORD 'ENERGIE' 

Energie en Verandering 

Wat beteken die woord energie? As ons dit in die woordeboek naslaan, sien ons dit beteken: Energie is 
'n krag wat beweging of aksie veroorsaak, of enige vorm van werk kan verrig. 

2.1.5.1 Aktiwiteit: 

Om die betekenis van die woord "energie" te verstaan 

[LU 2.1] 

Die prent hieronder illustreer die wyse waarop ons vandag leef. Bespreek die prent en identifiseer al die 
gebruike van energie. 



1 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20973/l.l/>. 



55 



56 



CHAPTER 2. KWARTAAL 2 




Figure 2.1 




Figure 2.2 



E 

N 

E 

R 

G 

I 

E 



57 




Figure 2.3 



Energie is die spesiale krag in jou liggaam wat jy nodig het om werk te kan doen. Hoe harder jy werk, 
hoe meer energie gebruik jy en hoe meer het jy nodig. Soms voel jy nie eens his om uit die bed uit op te 
staan nie; ander kere voel jy dalk his om 'n heuwel uit te klim! 

Enigiets wat werk doen, gebruik energie — selfs voertuie. Die mens het beslis energie nodig om aan die 
lewe te bly. 

Daar is baie bronne in die natuur wat gebruik kan word om werk vir ons te doen, maar ons moet verstaan 
dat hierdie bronne nie vir altyd by ons sal wees nie en daarom moet dit spaarsamig gebruik word. Alle mense 
in ons land het ook nie toegang tot al die bronne van energie nie. Die van ons wat wel sulke toegang het, 
moet dit as 'n voorreg beskou en dit nie misbruik nie. 

2.1.6 Assessering 

LEERUITKOMS 2: KONSTRUKSIE VAN WETENSKAPLIKE KENNISDie leerder ken, interpreteer en 
pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe. 

Assesseringstandaard 

Dit is duidelik wanneer die leerder 

2.1 betekenisvolle inligting onthou. 

2.1.7 Memorandum 

• Hou 'n lekker klasbespreking oor die prent. Laat die kinders dit eers in groepe bespreek. Laat hulle 
nou terugvoering gee. Gesels nou oor die algemeen oor energie. Verwys terug na die prent terwyl die 
module gedoen word. 

• Gesels eers oor die algemeen oor energie, voordat die takie gedoen word. 

• Enige aanvaarbare antwoord is reg. 

Energie is lewe. 

Niks kan bestaan sonder energie nie. 

Ek het energie nodig om te werk. 

Reg vir die dag! 

Genoeg krag vir die dag. 

lets wat ek doen. 

Ek het energie nodig om sport te beoefen. 



58 CHAPTER 2. KWARTAAL 2 

2.2 Die son as bron van energie 2 

2.2.1 NATUURWETENSKAPPE 

2.2.2 Graad 4 

2.2.3 ENERGIE EN VERANDERING 

2.2.4 Module 26 

2.2.5 DIE SON AS BRON VAN ENERGIE OP AARDE 
2.2.5.1 Aktiwiteit: 

Om die son as bron van energie vir lewe op aarde te beskryf 

[LU 2.1] 

Die son is natuurlik ons belangrikste bron van energie. Die mens aanvaar die son as vanselfsprekend, 
want ons sien elke oggend die son opkom en saans sien ons dit weer ondergaan. Die son stuur sy energie 
in alle rigtings oor die aarde. Die son verhit die aarde en gee dus op hierdie manier energie aan die aarde. 
Die plante gebruik van hierdie energie om te groei en wanneer diere die plante eet, kry hulle ook van hierdie 
energie! Die diere gebruik weer die energie om te beweeg en te groei. 



2 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20977/l.l/>. 



59 




Figure 2.4 



Waar kry cms as mense cms energie vandaan? 

Verduidelik in 'n kort sinnetjie wat op elk van die volgende prentjies gebeur. Skryf die sin netjies onder 
elke prentjie neer. 



60 



CHAPTER 2. KWARTAAL 2 



.. i 




Figure 2.5 



61 




Figure 2.6 



62 



CHAPTER 2. KWARTAAL 2 




Figure 2.7 



63 




Figure 2.8 



Energie is dus nou vanaf die son na die koringplant en vandaar na Phillip se liggaam oorgedra. Hierdie 
oordrag is soos wanneer jy pouse 'n broodjie met jou maatjie sal deel. Jy gee dit mos weg vir hom/haar. 



Haai julle! Wie kan nog my naam onthou? 

Mooi so! Hier is nog 'n opdrag. 
> 'n Huis in 'n plakkerskamp het geen 
elcktrisiteit nie. Ontwerp 'n manier om vir 

hulle kos gaar te moak deur van 
i sonenergie gebruik te maak. 




Figure 2.9 



64 CHAPTER 2. KWARTAAL 2 

2.2.6 Assessering 

LEERUITKOMS 2: KONSTRUKSIE VAN WETENSKAPLIKE KENNISDie leerder ken, interpreteer en 
pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe. 

Assesseringstandaard 

Dit is duidelik wanneer die leerder 

2.1 betekenisvolle inligting onthou. 

2.2.7 Memorandum 

Sinne wat by die prentjies pas 

Die son gee energie aan die koringplant, wat dan die energie stoor. 

Die brood en pap bevat nou die energie van die koring. 

Phillip se liggaam neem nou die energie op. 

Hy gebruik energie om te oefen. 

Om kos gaar te maak deur sonenergie te gebruik 

• Neem 'n polisterienkoppie en voer dit met plastiek uit en sit kos daarin. 

• Bind die bokant van die koppie toe met 'n stuk plastiek en bind dit stewig met 'n rek toe. 

• Neem 'n A4-stuk papier of karton en sit aluminiumfoelie op die een kant, maak 'n keelvorm daarmee 
en sit dit rondom die koppie met die foelie aan die binnekant. Sny dit netjies. 

• Sit die koppie met die keel in 'n ander polisterienkoppie en sit dit in 'n houer om regop te bly; sit 
sommer koerantpapier rondom om dit te stut. 

• Sit dit nou in die son, en maak seker dat die "oondjie" na die son toe wys". 

• Los dit so totdat die kos gaar is. Beweeg die pot, sodat dit altyd na die son toe wys. 



2.3 Die gevare van sonbrand 3 

2.3.1 NATUURWETENSKAPPE 

2.3.2 Graad 4 

2.3.3 ENERGIE EN VERANDERING 

2.3.4 Module 27 

2.3.5 DIE GEVAAR VAN SONBRAND 

2.3.5.1 Aktiwiteit: 

Om op die gevaar van sonbrand te wys 
[LU 2.1] 
Skryf so veel as moontlik dinge neer waarvoor die son gebruik word. 



3 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20983/l.l/>. 



65 




Figure 2.10 



Die son is eintlik 'n ster wat die aarde van lig en warmte voorsien. Die son se strale is ontsettend sterk 
en dit is dus baie belangrik dat ons onsself teen hierdie strale moet beskerm. Dit is baie makliker om skade 
aan jou vel te voorkom as wat dit is om dit later in jou lewe te herstel. 

Hou 'n groepgesprek oor die skade wat son aan jou vel kan aanrig en voltooi dan die take. 



1. As jy sonder voorsorg te lank in die son speel, kan die volgende gebeur: 



1. Dink wat jy nodig het om jouself teen die son te beskerm. Plak advertensies wat jy uit ou tydskrifte 
knip op 'n vel papier. 




Is jy slim genoeg 
om nie te sonbrand nie? 






Figure 2.11 



1. Hoekom, dink jy, is daar steeds mense wat in die son wil le en sonbrand om bruin te brand? 



1. Skryf 'n briefie aan julle skoolhoof om aan hom/haar 'n paar wenke te gee oor hoe die kinders in 
jou skool teen sonskade beskerm kan word. Vra jou onderwyser om al die briefies aan hom/haar te 
oorhandig. 



66 



CHAPTER 2. KWARTAAL 2 




Vind uit hoe ver 

die son van die aarde af is. 

Vind uit hoe warm die son is. 



Figure 2.12 



2,3.6 Assessering 

LEERUITKOMS 2: KONSTRUKSIE VAN WETENSKAPLIKE KENNISDie leerder ken, interpreteer en 
pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe. 

Assesseringstandaard 

Dit is duidelik wanneer die leerder 

2.1 betekenisvolle inligting onthou. 



2.3.7 Memorandum 

Skryf so veel as moontlik dinge neer waarvoor die son gebruik word. 

• Son verskaf energie aan die mens, plante en diere. 

• Die son verhit die aarde. 

• Die son verlig die aarde. 

• Die son hou ons warm. 

• Die son laat plante groei. 

• Enige ander aanvaarbare antwoord. 

Hou 'n groepgesprek oor die skade wat son aan jou vel kan aanrig en voltooi dan die take. 

1. Jou vel kan baie seer verbrand, selfs blase kan vorm. 

2. Leerders knip prentjies uit plak dit in die oop spasie. Hulle kan selfs werklike produkte bring wat in 
die klas bespreek kan word. 

3. Modelle wat in advertensies gebruik word, word altyd as sonbruin voorgehou. Dit plaas druk op die 
gewone mens om ook so te lyk. (Gesels sommer hier oor groepsdruk!) Enige aanvaarbare antwoord. 

4. Laat hulle briefies skryf om aan die skoolhoof te gee. Daar behoort interessante dinge uit te kom. 
Mnr. Breinsel: 

• Ongeveer 150 miljoen km van die aarde af. 

• Temperatuur 15 miljoen grade C. 



67 



2.4 Die beskikbaarheid van energie aan die mens 4 

2.4.1 NATUURWETENSKAPPE 

2.4.2 Graad 4 

2.4.3 ENERGIE EN VERANDERING 

2.4.4 Module 28 

2.4.5 ENERGIE VIR MENSE SE GEBRUIK 

2.4.5.1 Aktiwiteit: 

Om wind as energiebron tot cms voordeel te gebruik 
[LU 1.1, 1.2, 1.3, 2.1] 

Ken jy die volgende idiome en spreekwoorde oor wind? 
Na wind kom reen (na vrolikheid kom olikheid 

Vir wind en weer rondloop (die ouers gee nie om hoe die kinders grootword nie) 
Dit gaan voor die wind (dit gaan goed) 
Dis pure wind (dis net grootpratery) 
Hy is deur die wind (hy is deurmekaar) 
Die wind van voor kry (teespoed kry) 

Goeie raad in die wind slaan (steur horn nie aan goeie raad nie) 
Wat is wind? 
Blaas op jou hand. Wat voel jy op jou hand? 




Figure 2.13 



Ons kan nie wind sien nie, maar ons kan dit voel as dit teen ons gesigte waai of ons hare deurmekaar 
waai. 

Ons wasgoed word sommer gou droog as die wind waai. 



This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20990/l.l/>. 



68 



CHAPTER 2. KWARTAAL 2 




Figure 2.14 



Weet jy hoekom? 



Warm lug styg bokant koue 
lug, want dit is ligtcr. 




Figure 2.15 



Hoe ontstaan wind? 

Voltooi die sinne met die ontbrekende woorde (bladsy 13) om die illustrasie te verduidelik. 




Figure 2.16 



1. In die dag die son. Dit maak die land 



69 



1. Warm lug . 

2. Koeler lug beweeg van die na die 

om die warm lug se plek in te neem. 

1. So ontstaan . 

Maak voorstelle aan jou maats en gee terugvoering aan die klas oor metodes om jou windmeultjie nog 
vinniger te laat draai. 
Vou 'n vliegtuigie 

• Vou 'n vel A4-papier in die lengte. 

• Vou die papier weer oop en vou die twee boonste hoeke binnetoe, sodat hulle by die middel 
bymekaarkom. 

• Vou weer hierdie twee hoeke middel toe, sodat 'n pylpunt nou vorm. 

• Vou die boonste puntjie binnetoe tot waar die twee ander punte bymekaar kom. 

• Vou dit in die middel om dit 'toe te maak' 

• Vou die onderste punte een vir een om om die vlerke te vorm. 

• Vou nou albei vlerke terug, parallel met die middelste vou. 

• Hou dit nou onder vas en kyk hoe ver dit kan vlieg as jy dit gooi! 

• Vind nou uit watter voumetode 'n papiervliegtuigie die beste kan laat vlieg. Kom wys vir die klas en 
motiveer jou verklaring. 

Die gebruike van wind tot die mens se voordeel 

Die mens het nog altyd die krag van die wind gebruik om dinge gedoen te kry. 



As 
di 




Haai, weet jy hoe werk n stofsuier? 

jy koeldrank deur 'n strooitjie suig, word 

e lug uitgetrek en die vloeistof opgetrek. 

Binne-in die stofsuier is 'n waaier wat 

deur 'n motortjie aangedryf word. 

Nou word die stof deur die lang 

pyp in die sakkie ingetrek. 

Die lug ontsnap deur klein gaatjies 

wat in die sakkie is en so bly die 

stof in die sak agter. 



Figure 2.17 



70 



CHAPTER 2. KWARTAAL 2 



Die mens weet al baie lank hoe om die wind tot sy voordeel te gebruik. Matrose het geweet hoe om die 
krag van wind te gebruik om hul skepe voort te dryf. 




Figure 2.18 



Windmeulens is gebruik om koring te maal en water uit die grond te pomp. 

Die wind draai die "wiel" (die Nederlanders noem dit "wieke") van die meul om die masjinerie aan die 
binnekant te laat werk. Moderne windmeulens het turbines wat gebruik word om elektrisiteit mee op te wek. 







Figure 2.19 



Kom ons bou 'n vlieer! 



71 

Noem en beskryf eers die materiale wat daarvoor gebruik kan word en probeer dan om as 'n klas/groep 
een te bou. 

2,4,6 Assessering 

LEERUITKOMS 1: WETENSKAPLIKE ONDERSOEK 

Die leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike verskynsels te reageer, en om 
binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te ondersoek en probleme op te los. 
Assesseringstandaard 
Dit is duidelik wanneer die leerder 

1.1 ondersoeke beplan; 

1.2 ondersoeke uitvoer en data versamel; 

1.3 data evalueer en bevindings kommunikeer. 

LEERUITKOMS 2: KONSTRUKSIE VAN WETENSKAPLIKE KENNISDie leerder ken, interpreteer 
en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe. 
Assesseringstandaard 
Dit is duidelik wanneer die leerder 
2.1 betekenisvolle inligting onthou. 

LEERUITKOMS 2: KONSTRUKSIE VAN WETENSKAPLIKE KENNIS 
Die leerder ken, interpreteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe. 
Assesseringstandaard 
Dit is duidelik wanneer die leerder 

• betekenisvolle inligting onthou. 



2,4,7 Memorandum 

Wat is wind? 

1. Ek voel lug op my hand. 

2. Die wind skud die waterdruppels uit die wasgoed. Die waterdamp van die wasgoed verdwyn in die lug. 

Hoe ontstaan wind? 

Voltooi die sinne met die ontbrekende woorde om die illustrasie te verduidelik: 

1. skyn, warm 

2. styg 

3. see, land 

4. wind 

Vou 'n vliegtuigie: 

Hou 'n klaskompetisie om te kyk wie s'n kan die verste vlieg, binne en buite! 



72 



CHAPTER 2. KWARTAAL 2 



2.5 Die wind as bron van energie 5 

2.5.1 NATUURWETENSKAPPE 

2.5.2 Graad 4 

2.5.3 ENERGIE EN VERANDERING 

2.5.4 Module 29 

2.5.5 WIND AS BRON VAN ENERGIE 
2.5.5.1 

2.5.5.2 Aktiwiteit 1: 

2.5.5.3 Om oor wind as 'n genotvolle bron van energie te gesels 

2.5.5.4 [LU 3.2] 

Om buite te wees op 'n winderige dag, kan 'n mens baie energiek laat voel. Daar is baie maniere om die 
wind te geniet. 

• Dink vinnig in julle groepe wat vir julle die lekkerste manier sal wees om die wind te geniet. 

• As julle terugvoering gee, werk uit watter groep se idee die goedkoopste sal wees en watter een s'n die 
duurste sal wees. 

• Watter groep se idee is die minste moeite en watter groep se idee is die meeste moeite? 

• Skryf byskrifte by die volgende prentjies. 




Figure 2.20 



5 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20986/l.l/>. 



73 




o* v. 



Figure 2.21 




Figure 2.22 



2.5.5.5 Aktiwiteit 2: 

Om ander gebruike van wind te identifiseer 
[LU 1.3] 



74 



CHAPTER 2. KWARTAAL 2 




Weet jy hoe ver saadjies 
versprei kan word? 




Figure 2.23 



Plante gebruik ook die wind! 

Wind versprei sade van plante en borne. Saadjies is baie lig en kan dus maklik versprei word. 

Oulike feite: Sommige saadjies het vlerkies wat hulle maklik kan laat 'vlieg'. 

Sommige saadjies sweef soos valskermpies. 




Figure 2.24 



Voels se vere help hulle om in die wind te sweef. As die wind matig is, help dit byvoorbeeld swaeltjies 
om duisende kilometers ver na warmer lande te migreer. 



75 




Figure 2.25 



Party diere, soos hasies byvoorbeeld, ruik die lug terwyl hulle eet. Omdat die wind die reuk van hul 
vyande dra, word hulle sodoende teen die dreigende gevaar gewaarsku. 




Figure 2.26 



Die loodse van vliegtuie gebruik die windkous op die lughawe, sodat hulle kan sien van watter kant af 
hulle moet land en opstyg. Dit wys ook hoe sterk die wind waai. 



76 



CHAPTER 2. KWARTAAL 2 



2£^ 




Figure 2.27 



2,5.6 Assessering 

LEERUITKOMS 1: WETENSKAPLIKE ONDERSOEK 

Die leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike verskynsels te reageer, en om 
binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te ondersoek en probleme op te los. 

Assesseringstandaard 

Dit is duidelik wanneer die leerder 

1.3 data evalueer en bevindings kommunikeer. 

LEERUITKOMS 3: WETENSKAP, DIE SAMELEWING EN DIE OMGEWINGDie leerder is in staat 
om begrip van die onderlinge verband tussen wetenskap en tegnologie, die samelewing en die omgewing te 
toon. 

Assesseringstandaard 

Dit is duidelik wanneer die leerder 

3.2 die impak van wetenskap en tegnologie verstaan. 



2.5.7 Memorandum 

Om buite te wees op 'n winderige dag, kan 'n mens baie energiek laat voel. Daar is baie maniere om die 
wind te geniet. 

Skryf byskrifte by die volgende prentjies. 

Ons kan watersport beoefen. 

Ons kan in 'n sweeftuig vlieg! 

Ons kan 'n vlieer laat vlieg. 

Kom ons kyk nou wanneer wind gevaarlik kan wees 

1. Borne waai om, verwoes motors en huise, paaie word versper, kragdrade kan omwaai en huise sonder 
elektrisiteit laat. 

2. Storms op see kan die land laat oorstroom en skepe laat vergaan. 

3. Tornado's is die sterkste wind en kan tot 300 km per uur waai en ontsettende skade aanrig. 



77 

4. Wind kan gronderosie veroorsaak. Dink aan maniere hoe dit voorkom kan word. 

5. As die wind heeltyd in een regtig waai, kan borne so skeef groei. Hoe kan ons veilig in sulke wind bly? 

6. As 'n veldbrand uitbreek, kan wind dit aanhelp en groot plantasies kan vernietig word. 

7. Breekwaters word langs die see gebou om te voorkom dat die water nie op die land spoel nie. 

8. Sommige diertjies bly veilig in hulle ondergrondse tonnels. 

9. Op gevaarlike plekke word brue en bergpaaie tydelik toegemaak sodat motoriste nie daar kan kry nie. 

10. Rye borne en heinings kan langs landerye geplant word om te voorkom dat oeste beskadig word. 

2.6 Vuur as bron van energie 6 

2.6.1 NATUURWETENSKAPPE 

2.6.2 Graad 4 

2.6.3 ENERGIE EN VERANDERING 

2.6.4 Module 30 

2.6.5 VUUR AS BRON VAN ENERGIE 

2.6.5.1 Aktiwiteit: 

2.6.5.2 Om te praat oor hoe vuur as bron van energie gebruik is/word 

2.6.5.3 [LU 3.1, 3.2] 

Baie jare gelede het die mens ontdek hoe om vuur te maak. Hulle het stokkies wat hulle in die veld opgetel 
het, lank en hard teen mekaar gevryf. As jy dit probeer, sal jy voel hoe die stokkie warm word. So het 'n 
vonkie dan ontstaan wat die fyn, droe takkies en blaartjies aan die brand gesteek het. As jy ook jou hande 
teen mekaar vryf, voel jy die hitte. Ons noem dit wrywing. 

Hoe kon vuur die mens help? 

Teken 'n paar prentjies waaraan jy kan dink. Skryf 'n oulike byskriffie by elkeen. 




Figure 2.28 



Vuur word vandag nog gebruik om gesellig te verkeer en om kos gaar te maak. Dink maar hoe lekker 
gesels mense om 'n kampvuur in die Krugerwildtuin of by die huis wanneer ons braaivleis maak. Sommige 
mense gebruik ook vuur om warm te bly. Wanneer ons kampeer, maak ons 'n vuurtjie om onsself warm te 
hou. 



6 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20989/l.l/>. 



78 



CHAPTER 2. KWARTAAL 2 




Figure 2.29 



Sommige mense in cms land het net vuur om hulself warm te hem; hulle het nie elektrisiteit in hulle huise 
e. 
Bespreek die prentjie hierbo na aanleiding van die volgende vrae: 

• Wat noem ons hierdie bron van energie en waar moet 'n mens dit soek? 

• Hoekom dra 'n vrcm dit? Waar is die mans? 



• Wat kan 'n mens alles met hierdie energiebron doen? 



• Dink jy dis veilig vir hierdie vrcm om dit te soek? 



• Wat is die nadele van hierdie metode, veral vir die natuur? 




Hier is "n paar 
interessante f eite om te ken! 





Figure 2.30 



79 

Verbeel jou julle kampeer. Jy voel baie moeg aan die einde van die dag en is lus vir 'n lekker warm koppie 
sop. Jy het darem sop, vuurhoutjies en 'n potjie saamgebring. Daar is genoeg hout en klein takkies rondom 
die kampterrein. 

Wanneer jy jou kampvuur maak, die potjie opwarm en die sop drink, vind 'n wetenskaplike proses plaas. 
Toe jy die vuur aansteek om die hout te laat brand, het die chemiese energie in hitte-energie verander. Die 
hitte-energie het die sop laat kook. Nadat jy die sop gedrink het, het jou liggaam die chemiese energie 
in die sop laat verander in potensiele energie. Daarna verander jou liggaam dit weer in kinetiese energie 
(bewegingsenergie) wat jou liggaam tydens die kampekspedisie nuttig sal gebruik. Jou liggaam verander 
energie. Sommige van die chemiese energie wat jy in kos kry, word deur jou liggaam na potensiele energie 
en daarna in kinetiese energie verander. Sommige van die chemiese energie word na hitte-energie verander 
om jou warm te hou. 

Vuur is gevaarlik! Pasop! 

Vuur kan ook baie gevaarlik wees, 'n Mens moet baie versigtig wees wanneer jy met vuur werk. 'n Mens 
lees dikwels in die koerante, of sien op televisie, dat mense in hulle hutte verkool het. Lees die volgende 
koerantberig: 

Drie jong kinders het die naweek in hul hut verkool, terwyl hulle ouers by die werk was. Omstanders en 
bure was te laat om die kindertjies te help wat onophoudelik geskreeu het. Hulle was binne vasgekeer deur 
die vlamme wat onmiddellik deur die res van die hut versprei het. Die sterk wind het veroorsaak dat die 
vuur vinnig na omliggende hutte versprei het en nog 25 hutte is afgebrand. 

Die brandweermanne het die vlamme so gou as moontlik probeer blus en ontdek dat die kinders 'n vuur 
in 'n konka in die hut gemaak het. Vermoedelik het die konka omgeval toe hulle rondom die vuur gespeel 
het, en dit het die brand veroorsaak. 




Figure 2.31 



Nadat jy na die les geluister het, vul die ontbrekende woorde in die sinne in. 
(Woorde: koper, nie-geleiers, goeie, rubber, geleier, hout, staal, yster, plastiek) 



1. Materiale wat hitte deurlaat, noem ons 'n . 

2. Metale soos , en 



is geleiers van hitte. 

1. Ander materiale soos 



80 



CHAPTER 2. KWARTAAL 2 



en sommige is swak geleiers, hulle word 

genoem. 

Nie-geleiers is in baie opsigte waardevolle materiale. Die handvatsels van potte en panne word hiervan 
gemaak, sodat ons hande nie kan brand wanneer ons kos maak nie. Brandweermanne dra ook spesiale klere 
wat van hierdie materiale gemaak is. Dit verhoed dat die vuur by hulle liggame uitkom. 




Figure 2.32 



Het jy geweet dat in sommige lande, 

soos in Indie, mense dieremis 

gebruik om miskoeke te vorm, 

dit in die son droog en 

dan as brandstof gebruik 

om kos mee gaar te maak? 




Figure 2.33 



81 




Figure 2.34 



Die meeste energie wat van vuur verkry word, is hitte-energie wat ons kry wanneer ons brandstof verbrand. 
Die eerste brandstof was hout, maar steenkool brand met 'n baie warmer vlam. 

Vuur is ook gebruik om was te smelt om kerse te maak en olielampe en fakkels aan te steek. 




Figure 2.35 



Toe vuurhoutjies ontdek is, het dit die mens se lewe nog makliker gemaak. Hoekom? 



2,6.6 Assessering 

LEERUITKOMS 3: WETENSKAP, DIE SAMELEWING EN DIE OMGEWINGDie leerder 
is in staat om begrip van die onderlinge verband tussen wetenskap en tegnologie, die samelewing en die 
omgewing te toon. 

Assesseringstandaard 

Dit is duidelik wanneer die leerder 

3.1 wetenskap en tegnologie in die konteks van geskiedenis en inheemse kennis verstaan; 

• die impak van wetenskap en tegnologie verstaan. 



82 CHAPTER 2. KWARTAAL 2 

2.6.7 Memorandum 

VUUR AS 'N BRON VAN ENERGIE 

Bespreek die prentjie na aanleiding van die volgende vrae: 

• Wat noem cms hierdie bron van energie en waar moet 'n mens dit soek? Ons noem dit hout, ons soek 
dit in die woude en in die veld. 

• Hoekom dra 'n vrou dit? Waar is die mans? Dit is in sommige stamme tradisioneel dat vrouens die 
hout gaan soek en aandra kamp toe, terwyl die mans met die beeste werk. 

• Wat kan 'n mens alles met hierdie energiebron doen? Enige aanvaarbare antwoord. 

• Dink jy dis veilig vir hierdie vrou om dit te soek? Nee, daar kan baie gevare wees: wilde diere, slange, 
booswigte wat in die bosse skuil. 

• Wat is die nadele van hierdie metode, veral vir die natuur? Dit roei ons bome uit, borne word verniel 
as takke afgekap word. 

Ontbrekende woorde 

1. Materiale wat hitte deurlaat, noem ons 'n geleier. 

2. Metale, soos yster, staal en koper is goeie geleiers van hitte. 

3. Ander materiale, soos rubber, hout en sommige plastiek, is swak geleiers, hulle word nie-geleiers 
genoem. 

Nie-geleiers is waardevolle materiale. Die handvatsels van potte en panne word hiervan gemaak, sodat 
ons hande nie kan brand wanneer ons kos maak nie. Brandweermanne dra ook spesiale klere wat van hierdie 
materiale gemaak is. Dit veroorsaak dat die vuur nie by sy liggaam kan uitkom nie. 

2.7 Voedsel as bron van energie 7 

2.7.1 NATUURWETENSKAPPE 

2.7.2 Graad 4 

2.7.3 ENERGIE EN VERANDERING 

2.7.4 Module 31 

2.7.5 VOEDSEL AS BRON VAN ENERGIE 

2.7.5.1 Aktiwiteit: 

2.7.5.2 Om voedsel as bron van energie te bespreek en te beskryf 

2.7.5.3 [LU 1.1, 1.2, 1.3] 

Ons moet kos eet om energie te kry. Ons moet genoeg eet om lank genoeg aan die gang te kan bly. As ons 
nie genoeg eet nie, sal ons liggaam nie warm bly nie en sal ons nie genoeg energie h6 om ons daaglikse takies 
te verrig nie. Om gesond te bly, moet ons 'n gebalanseerde dieet volg. 'n Mens kan baie maklik sien of jy 
reg en genoeg eet deur net op pakke kos, blikkies en sakkies te lees hoeveel energie per volume die kossoort 
bevat. Die hoeveelheid wat jy inneem, word in kilojoules gemeet. Ons gebruik die afkorting kJ. 

Van die energie wat die diere uit hul kos kry, word in die spiere gestoor. Die spiere kan die energie dan 
weer gebruik om werk te doen. In die vroeere tye het die mense energie van hulle eie spiere gebruik om werk 
te doen, soos kos bymekaar maak, landerye bewerk en skuilings bou. Om hierdie energie meer effektief te 
maak, het hulle vir hulle eenvoudige implemente gebou om hulle te help om beter te kan werk. Die eerste 
gereedskap is van hout en klip gemaak, maar toe het hulle ontdek hoe om metale te smelt om hulle gereedskap 
nog beter en sterker te maak. 



7 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20994/l.l/>. 



83 

Hulle het ontdek dat as hulle diere gebruik, hulle baie beter, vinniger en meer werk gedoen kan kry, want 
een os kan bv. agt groot mans se werk doen. Diere is gebruik om mense en goedere te vervoer, om die ploee 
in die landerye te trek en om te help om water uit die grond gepomp te kry vir besproeiing. 

Werk 'n gebalanseerde dieet uit deur na die etikette op die verskillende soorte houers en verpakkings te 
kyk. 



• 



• 



Verdeel die klas in drie groepe. Groep 1 gaan die aantal kJ in ontbyt bepaal, groep 2 die aantal kJ in 
middagete en groep 3 in aandete. 

Elke groep gee terugvoering oor die waarde van sy spesifieke maaltyd vir energieverbruik gedurende 
die dag. 



2.7.6 Assessering 

LEERUITKOMS 1: WETENSKAPLIKE ONDERSOEKDie leerder is in staat om met selfvertroue op weet- 
gierigheid oor natuurlike verskynsels te reageer, en om binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die 
omgewing verbande te ondersoek en probleme op te los. 

Assesseringstandaard 

Dit is duidelik wanneer die leerder 

1.1 ondersoeke beplan; 

1.2 ondersoeke uitvoer en data versamel; 

1.3 data evalueer en bevindings kommunikeer. 

2.7.7 Memorandum 

VOEDSEL AS ENERGIEBRON 

Hierdie opdrag behels navorsing. Help die leerders om die navorsing te beplan, om die inligting te 
versamel, om gevolgtrekkings te maak en dit te kommunikeer. 

2.8 Die mens se gebruik van elektriese energie 8 

2.8.1 NATUURWETENSKAPPE 

2.8.2 Graad 4 

2.8.3 ENERGIE EN VERANDERING 

2.8.4 Module 32 

2.8.5 DIE MENS SE GEBRUIK VAN ELEKTRIESE ENERGIE 

2.8.5.1 Aktiwiteit: 

2.8.5.2 Om te ondersoek hoe elektriese energie deur die mens gebruik word 

2.8.5.3 [LU 1.2, 1.3, 2.2] 

In ons land, Suid-Afrika 

Ons kry ons elektrisiteit van kragsentrales wat elektrisiteit aan die hele land voorsien. Elke dorp of stad 
se energievoorsiening hang af van die grootte van die gebied, die getal huise, die getal fabrieke en die getal 
mense. 



s This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20999/l.l/>. 



84 



CHAPTER 2. KWARTAAL 2 



Knip prentjies uit ou tydskrifte om die gebruik van elektrisiteit in julle dorp of stad uit te beeld. Plak 
dit op 'n vel papier. 

Skryf 'n kort sinnetjie oor energieverbruik in die volgende plekke. Beskryf hoe jou eie kultu- 
urgroep deur die jare wat verby is veilige maniere gevind het om energie te gebruik. 

2.8.5.4 Op plase: 

2.8.5.5 In fabrieke: 

2.8.5.6 In myngebiede: 

2.8.5.7 In ons gemeenskap: 

Maak jou eie lys van die plekke waar elektrisiteit in ons gemeenskap gebruik word. 



Vind uit wie die eerste 

gloeilamp ontdek het. Skryf 'n kort 

'paragraf re oor die gebeurtenis en plak dit 

agterop hierdie bladsy. 




Figure 2.36 



85 




Figure 2.37 



Hieronder volg drie opdragte. Kies een en doen 'n rolspel daaroor. 

2.8.5.8 Daar is 'n kragonderbreking in jou skool. Hoe bei'nvloed dit: 

1. jou? 

2. jou onderwyser? 

3. die opsigter? 

4. die sekretaresse? 

5. die skoolhoof? 

Daar is sommige skole in ons land wat nie elektrisiteit het nie. Wat dink jy doen hulle om hulle skoolwerk 
te doen? 



2.8.5.9 Daar is 'n kragonderbreking in die hospitaal. Hoe bei'nvloed dit: 

1. die pasient? 

2. die dokter en verpleegpersoneel? 

3. die kombuis? 

4. die teater? 



86 CHAPTER 2. KWARTAAL 2 

2.8.5.10 Daar is 'n kragonderbreking in die supermark. Hoe bei'nvloed dit: 

1. die klient? 

2. die bestuurder? 

3. die kasregister? 

4. die bakkery-afdeling 

5. die vleisafdeling 

6. die yskaste? 



2.8.6 Assessering 

LEERUITKOMS 1: WETENSKAPLIKE ONDERSOEK 

Die leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike verskynsels te reageer, en om 
binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te ondersoek en probleme op te los. 
Assesseringstandaard 
Dis duidelik wanneer die leerder 

• ondersoeke uitvoer en data versamel; 

• data evalueer en bevindings kommunikeer. 

LEERUITKOMS 2: KONSTRUKSIE VAN WETENSKAPLIKE KENNISDie leerder ken, inter- 
preteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe. 

Assesseringstandaard 

Dis duidelik wanneer die leerder 

2.2 inligting kategoriseer. 

2.8.7 Memorandum 

In ons land Suid-Afrika 

Skryf 'n kort sinnetjie oor energieverbruik in die volgende plekke: (Die kinders moet hulle eie sinne 
volgens hul kulturele groep skryf, hoe deur die jare wat verby is, hulle veilige maniere gevind het om energie 
te gebruik. Hierdie sinne is net riglyne.) 

Op plase: 

Boere gebruik elektrisiteit om tyd, energie en geld te bespaar, maar dan het hy dalk nie so baie werkers 
nodig nie. 

In fabrieke: 

Fabrieke kan nie sonder elektrisiteit werk nie. Die masjiene wat produkte maak, werk baie lang ure. 

In myngebiede: 

Masjiene wat in myne gebruik word, gebruik elektrisiteit. Dit bespaar tyd en maak die myners se taak 
makliker. 

In ons gemeenskap 

Lys die plekke waar elektrisiteit in ons gemeenskap gebruik word. 

• Huise 

• Supermarkte 

• Apt eke 

• Hospitale 

• Strate 

• Inkopiesentrums 

• Kerke 

• Enige aanvaarbare antwoord 



87 

Kolom AKolom BMaak nat klere droogTuimeldroerKyk stories en natuurprogrammeTelevisieNeem bood- 
skappe wanneer iemand nie tuis is nieTelefoonantwoordmasjienHou die lug koel in 'n vertrekLugver- 
sorgerKook kos daaropStoofWas vuil klere WasmasjienMaak ons klere weer netjiesStrykysterLuister na 
musiekHoetroustel 

2.9 Besparing van elektrisiteit 9 

2.9.1 NATUURWETENSKAPPE 

2.9.2 Graad 4 

2.9.3 ENERGIE EN VERANDERING 

2.9.4 Module 33 

2.9.5 BESPARING VAN ELEKTRISITEIT 
2.9.5.1 

2.9.5.2 Aktiwiteit: 

2.9.5.3 Om maniere te bespreek hoe om elektrisiteit te bespaar 

2.9.5.4 [LU 3.2] 

Bring 'n ou elektrisiteitsrekening van julle huis skool toe en bespreek dit. Kyk hoe die bedrag van maand 
tot maand, somer en winter en huis tot huis verskil. 

Bespreek wenke oor die besparing van elektrisiteit in julle huis. Deel dit vanaand met jou ouers. 



Figure 2.38 



Moenie warm kos/vloeistowwe in die yskas sit nie. 




Figure 2.39 



9 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m20997/l.l/>. 



88 



CHAPTER 2. KWARTAAL 2 



Moenie water in 'n kastrol op die stoof kook nie - gebruik liewer die ketel. 




Figure 2.40 



Moenie 'n kastrol met 'n skewe boom gebruik nie, want dit het meer hitte nodig. 




Figure 2.41 



Moenie 'n groot plaat gebruik vir 'n klein kastrolletjie/pan nie - ongebruikte hitte gaan verlore 




U 



Figure 2.42 



Moenie die stoof gebruik om 'n vertrek te verwarm nie - 'n verwarmer werk goedkoper. 




Figure 2.43 



Skakel onnodige ligte af. 



89 




Figure 2.44 



Moenie meer as net genoeg warm water gebruik om te bad nie. 




Figure 2.45 



Sorg dat krane en storte nie lek nie. 




Figure 2.46 



Gebruik koue water vir wasgoed. 

ONTHOU: jy betaal vir die elektrisiteit wat jy vermors! 

Kies 'n vertrek in jou huis. Knip prentjies van toestelle wat die meeste in daardie vertrek gebruik word 
uit ou tydskrifte en koerante. Advertensies van meubelwinkels sal ook goed te pas kom. Plak dit in die 
spasie hieronder. 

2,9.6 Assessering 

LEERUITKOMS 3: WETENSKAP, DIE SAMELEWING EN DIE OMGEWINGDie leerder 
is in staat om begrip van die onderlinge verband tussen wetenskap en tegnologie, die samelewing en die 
omgewing te toon. 

Assesseringstandaard 

Dis duidelik wanneer die leerder 



die impak van wetenskap en tegnologie verstaan. 



90 CHAPTER 2. KWARTAAL 2 

2.9.7 Memorandum 

Hoe om elektrisiteit te bespaar 

• Warm kos in die yskas is verkeerd. 

• Water kook in 'n kastrol is verkeerd, in 'n ketel is korrek. 

• 'n Skewe kastrol is verkeerd, 'n plat boom is korrek. 

• 'n Klein kastrol op 'n groot plaat is verkeerd, 'n klein kastrol op 'n klein plaat is korrek. 

• 'n Stoof as verwarmer is verkeerd, 'n verwarmer is korrek. 

• Om onnodige ligte af te skakel, is korrek. 

• Te veel water in 'n bad is verkeerd. 

• Stort is korrek. 

• Warm water vir wasgoed is verkeerd. 



91 



2.10 Om 'n eenvoudige elektriese skakelaar te maak 1 

2.10.1 NATUURWETENSKAPPE 

2.10.2 Graad 4 

2.10.3 ENERGIE EN VERANDERING 

2.10.4 Module 34 

2.10.5 'N EENVOUDIGE ELEKTRIESE SKAKELAAR 

2.10.5.1 Aktiwiteit: 

2.10.5.2 Om 'n eenvoudige elektriese skakelaar te maak 

2.10.5.3 [LU 3.2] 




Figure 2.47 



Jy sal die volgende nodig he: 



'n klein blokkie hout: 8 cm x 4 cm x 1 cm 
'n skuifspeld 
twee drukspykers 



• drie stukkies draad met plastiekomhulsel, 25 cm lank 



'n 4,5 volt gloeilampie in 'n houer 
'n 4,5 volt battery 
'n skroewedraaier 



°This content is available online at <http://cnx.Org/content/m21001/l.l/>. 



92 



CHAPTER 2. KWARTAAL 2 



1. Maak 'n stukkie draad aan elke drukspyker vas. Druk een drukspyker in die plat kant van die stukkie 
hout vas. Druk die tweede drukspyker deur die ogie van die skuifspeld en druk dit ook in die hout vas. 
Die drukspykers moet ongeveer 1 cm uit mekaar wees. 

2. Maak seker dat die skuifspeld in plek gehou word deur die drukspyker, maar dit moet nog steeds kan 
draai om die ander drukspyker te raak. Dit is die skakelaar. 

3. Om die skakelaar te toets, konnekteer die ander punt van die een draadjie aan die een kant van die 
battery. Konnekteer die derde draadjie aan die ander kant van die battery en aan die gloeilamphouertjie. 

4. Konnekteer die vry draad op die skakelaar aan die vry skroef aan die gloeilamphouer. 

1. Wanneer jy die skuifspeld draai sodat dit altwee drukspykers raak, sal die gloeilampie brand. As jy dit 
weer wegdraai, sal dit ophou brand. 




Figure 2.48 



Onthou: Moet nooit aan oop elektriese drade raak nie! 
Kleur alles wat elektrisiteit gebruik rooi in. 




Figure 2.49 



2,10.6 Assessering 

LEERUITKOMS 3: WETENSKAP, DIE SAMELEWING EN DIE OMGEWINGDie leerder 
is in staat om begrip van die onderlinge verband tussen wetenskap en tegnologie, die samelewing en die 



93 



omgewing te toon. 

Assesseringstandaard 

Dis duidelik wanneer die leerder 

• die impak van wetenskap en tegnologie verstaan. 



2.11 Gevaarlike maniere van elektrisiteit gebruik 11 

2.11.1 NATUURWETENSKAPPE 

2.11.2 Graad 4 

2.11.3 ENERGIE EN VERANDERING 

2.11.4 Module 35 

2.11.5 GEVAARLIKE GEBRUIKE VAN ELEKTRISITEIT 

2.11.5.1 Aktiwiteit: 

2.11.5.2 Om gevaarlike gebruike van elektrisiteit te identifiseer 

2.11.5.3 [LU 1.3, 2.2, 3.2] 
Wanneer is elektrisiteit gevaarlik? 




Figure 2.50 



Wat is verkeerd? 

Mario wil gaan bad, maar die badkamer se vloerteels is baie koud. Hy besluit om dit te verwarm. Hy 
prop die kragprop van 'n verwarmer in die gang in en neem die verwarmer in die badkamer in. 
Waarsku asb. vir Mario: 




Figure 2.51 



1 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m21003/l.l/>. 



94 



CHAPTER 2. KWARTAAL 2 



Ilze het net een kragprop in haar kamer. Sy wil haar verwarmer aanhe, want dis bitter koud, maar sy 
wil ook haar hare droogblaas met die haardroer, terwyl sy na haar gunsteling televisieprogram kyk. 
Waarsku asb. vir Ilze: 




Figure 2.52 



Haal onder toesig van jou onderwyser 'n kragprop uitmekaar in julle groepe en kyk hoe dit inmekaar 
steek. Kyk waar dinge verkeerd kan wees as dit nie werk nie. 

Voltooi die volgende vrae deur die volgende woorde te gebruik: 
( elektrisiteit * nat * vingers * kragproppe ) 

1 . Moet nooit met speel nie. 

2. Kyk dat kleuters nie hulle in 'n muurprop druk nie. 

3. Onthou, kan baie gevaarlik wees as dit nie reg gebruik word nie. 

4. Moet nooit aan kragproppe raak wanneer jou hande is nie. 

Volg hierdie reels om veilig met elektrisiteit te werk. 

Kies vir jou 'n maat en bespreek watter reel julle prakties aan die klas wil wys. Doen 'n rolspel om te 
bewys dat 'n mens baie versigtig met elektrisiteit moet werk. Julle moenie werklik elektrisiteit gebruik om 
die rolspel te doen nie - doen dit speel-speel. 

1. Skakel die krag af voordat jy 'n gloeilampie insit. 

2. Moenie stukkende koorde gebruik nie. 

3. Moenie aan 'n koord trek om 'n kragprop uit te trek nie. 

4. Wanneer jy nie 'n toestel gebruik nie, trek die prop uit. 

5. Moenie self aan elektriese toestelle werk nie; ontbied 'n elektrisien. 

6. Moenie 'n koord onderdeur 'n mat laat loop nie, dit kan 'n brand veroorsaak. 

7. Moenie te veel kragproppe op een kontaksok laai nie. 

8. Jou hande moet droog wees as jy met enige elektriese toestelle of krag werk. 

9. Moet nooit elektriese ware saamneem badkamer toe nie. Jy kan skok! 

10. Moenie aan elektriese toestelle vat terwyl jy skottelgoed was nie. 

11. Moenie dat klein kindertjies met elektriese ware speel nie. 



95 

12. Moenie dat koorde van 'n kas afhang waar klein kindertjies die toestel kan aftrek nie. 

13. Bly weg van elektriese kabels wat op die grond le. 

14. Moenie teen elektriese pale opklim nie. 

15. Moenie met jou vlieer naby kragdrade speel nie. 

16. Bly weg van elektriese substasies af; dis nie 'n speelplek nie. 

17. Wanneer jy 'n kragprop uittrek, skakel eers die krag af. 

18. Moenie met enige voorwerp in die broodrooster krap om die brood uit te haal nie. 

19. As jy vonke by 'n elektriese toestel sien, skakel onmiddellik die krag af. Laat weet jou ouers. 

20. Moet nooit onder bome staan of loop wanneer die weerlig slaan nie. 
21. 

Een bufferplakker is vir jou hieronder ontwerp. Besluit watter een van die boonste reels jy wil gebruik om 
een of meer te ontwerp. Probeer dit so reel dat elkeen in die klas 'n ander een ontwerp; sodoende kry julle 
'n verskeidenheid. Skryf 'n goeie slagspreuk daarby. 



■^r 



I 




NAT HANDE BY 'N KRAGPROP 
SAL JOU SKOK DAT JY HOP! 



*M 



-»-X 



Figure 2.53 



2.11,6 Assessering 

LEERUITKOMS 1: WETENSKAPLIKE ONDERSOEK 

Die leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike verskynsels te reageer, en om 
binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te ondersoek en probleme op te los. 



2.11.6.1 Assesseringstandaard 

Dit is duidelik wanneer die leerder 

• data evalueer en bevindings kommunikeer. 

LEERUITKOMS 2: KONSTRUKSIE VAN WETENSKAPLIKE KENNISDie leerder ken, inter- 
preteer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe. 



96 CHAPTER 2. KWARTAAL 2 

2.11.6.2 Assesseringstandaard 

Dit is duidelik wanneer die leerder 

2.2 inligting kategoriseer. 

LEERUITKOMS 3:WETENSKAP, DIE SAMELEWING EN DIE OMGEWINGDie leerder 
is in staat om begrip van die onderlinge verband tussen wetenskap en tegnologie, die samelewing en die 
omgewing te toon. 

Assesseringstandaard 

Dit is duidelik wanneer die leerder 

• die impak van wetenskap en tegnologie verstaan. 

2.11.7 Memorandum 

Wanneer is elektrisiteit gevaarlik? 

• Mario wil gaan bad, maar die badkamer se vloerteels is baie koud. Hy besluit om dit op te warm. Hy 
prop die kragprop van 'n verwarmer in die gang en neem die verwarmer in die badkamer. 

Waarsku asb. vir Mario: Krag en water werk nie saam nie! As jy met water werk en dit kom met elektrisiteit 
in aanraking, kan jy jouself doodskok. 

• Lize het net een kragprop in haar kamer. Sy wil haar verwarmer aanhe, want dis bitter koud, maar sy 
wil ook haar hare droogblaas met die haardroer terwyl sy haar gunsteling televisieprogram kyk. 

Waarsku asb. vir Lize: Te veel krag uit een kragprop kan die kragprop oorlaai en veroorsaak dat 'n kort- 
sluiting plaasvind. Jy kan jouself so doodskok. 

Voltooi die volgende vrae deur die volgende woorde te gebruik: 

(elektrisiteit * nat * vingers * kragproppe) 

1. Moet nooit met kragproppe speel nie. 

2. Kyk dat kleuters nie hulle vingers in 'n muurprop druk nie. 

3. Onthou, elektrisiteit kan baie gevaarlik wees as dit nie reg gebruik word nie. 

4. Moet nooit aan kragproppe raak wanneer jou hande nat is nie. 

2.12 Prbleme met elektriese toestelle 12 

2.12.1 NATUURWETENSKAPPE 

2.12.2 Graad 4 

2.12.3 ENERGIE EN VERANDERING 

2.12.4 Module 36 

2.12.5 PROBLEME MET ELEKTRIESE TOESTELLE 

2.12.5.1 Aktiwiteit: 

2.12.5.2 Om probleme wat sommige mense met die gebruik van elektriese toestelle kan on- 
dervind te identifiseer en op te los 

2.12.5.3 [LU 3.3] 

Werk in groepe. Dink aan verskillende redes waarom gestremdes, ouer of jonger mense, of blindes, dit moeilik 
mag vind om met elektrisiteit te werk. 

Skryf 'n paar sinnetjies oor watter plannetjies jy sal maak om dit vir so 'n persoon meer gerieflik te maak. 

12 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m21005/l.l/>. 



97 

2,12,6 Assessering 

LEERUITKOMS 3: WETENSKAP, DIE SAMELEWING EN DIE OMGEWINGDie leerder 
is in staat om begrip van die onderlinge verband tussen wetenskap en tegnologie, die samelewing en die 
omgewing te toon. 

2.12.6.1 Assesseringstandaard 

Dit is duidelik wanneer die leerder 

3.3 vooroordeel in wetenskap en tegnologie herken. 



98 CHAPTER 2. KWARTAAL 2 



Chapter 3 

Kwartaal 3 



3.1 Ondersoek na die misterie van die buitenste ruimte 1 

NATUURWETENSKAPPE 

Graad 4 

DIE PLANEET AARDE EN DIE HEELAL 

Module 37 

ONDERSOEK NA DIE MISTERIE VAN DIE BUITENSTE RUIMTE 

Aktiwiteit: 

Om die misterie van die buitenste ruimte te ondersoek en oor satelliete te kan praat 

[LU 1.1, 1.3, 3.1] 

Wat is in die ruimte daarbo? 

Die grootmense se: Sien is glo! 

Toe, neem my dan daarheen! 

Moet ek ry, of moet ek vlieg. . . alleen? 

Ek klim in my ruimteskip en dink 

Is ek nou simpel of wil ek net rinkink! 

Nee, ek is nuuskierig en wil self sien 

Wat is daarbo? Marsmannetjies? Miskien! 

Ek kom toe daar en was ek verras 

Dis baie donker, ek hou my bewende broek vas. . . 

'n Sterretjie knipoog vir my 

Sjoe, dis "cool" hierbo, ek dink ek bly! 

Verlange na my huis neem my terug 

Na die pragtige blou aarde en die skoon suiwer lug. 

Ek word wakker uit my droom. . . 

Oeps: Oos wes tuis bes! 

M.K 

Illustreer die gediggie. 

Dis enige kind se droom om die ruimte te besoek, maar die meeste van ons het nie daardie wonderlike 
geleentheid wat Mark Shuttleworth in 2002 gehad het om die buitenste ruimte te besoek nie. Ons kan egter 
baie van die ruimte leer deur 'n teleskoop te gebruik. 

Die teleskoop 

'n Italianer met die naam van Galileo Galilei het in 1609 'n teleskoop gemaak om na voorwerpe wat ver 
is, te kyk. Hy het bevind dat die pragtige verligte baan wat ons nou die Melkweg noem, eintlik 'n magdom 
van sterre is. Hy het ook berge en kraters op die maan gesien. 



1 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m26906/l.l/>. 

99 



100 CHAPTER 3. KWARTAAL 3 

Maak jou eie teleskoop van afvalmateriaal en voer die volgende opdragte uit: 

Gebruik jou teleskoop om die sterre in die aand te bekyk 

Doen nou dieselfde in die dag, maar onthou om nie direk na die son te kyk nie; dit kan jou oe beskadig. 

Jy en 'n paar maats moet nou 'n storie opmaak oor hoef nie iets oor die sterre te wees nie, dit kan enigiets 
wees. Gee terugvoering aan die klas deur middel van rolspel. Wees kreatief! 

'n Paar idees: 

een groep kan toeriste wees 

'n ander groep kan 'n sportspan wees 

'n ander groep kan televisie-akteurs wees en bv. tydens die nuusbulletin optree 

'n ander groep kan hulle storie oor die radio aanbied. 

Die ruimte 

Ons lewe onder 'n baie dik laag lug wat die atmosfeer genoem word. Die atmosfeer voorsien ons van 
suurstof om asem te haal, dit hou ons lekker warm en dit beskerm ons teen die strale van die son. As 'n 
mens verder van die aarde af deur die atmosfeer reis, raak die lug dunner en dunner en dan word dit baie 
moeilik om asem te haal. Op 'n hoogte van ongeveer 10 km kan ons nie asemhaal sonder ekstra suurstof nie. 
Op 'n hoogte van ongeveer 160 km is daar amper geen lug nie. Nou is ons op pad ruimte toe! 

In die ruimte is daar geen atmosfeer nie. Klank kan nie daar trek nie en daar is geen weersomstandighede 
soos ons dit op die aarde ken nie. Die ruimte begin waar die aarde se atmosfeer ophou. Ons weet nie waar 
die ruimte ophou nie. Ruimteskepe het al vanaf die aarde tot baie diep in die heelal gereis, maar van die 
sterre wat ver in die ruimte is, is nog nie ontdek nie. Hulle is miljoene en miljoene kilometer ver van ons af. 

Satelliete 

Wanneer voorwerpe 'n roete of 'n pad in die buitenste ruimte volg, word dit 'n wentelbaan genoem. 

Vuurpyle of pendeltuie stuur satelliete in die ruimte in tot in 'n wentelbaan waar dit teen net die regte 
spoed moet beweeg. As dit te vinnig beweeg, kan dit dalk tot in die buitenste ruimte wegskiet; as dit te 
stadig beweeg, kan dit terug na die aarde val. Mense gebruik rekenaars op aarde om die spoed van die 
satelliete te beheer. 

Die nut van satelliete 

Hou 'n groepbespreking oor die nut van satelliete en kyk hoeveel voordele julle groep kan opnoem. Gee 
terugvoering aan die klas en skryf die beste neer. 

Assessering 

LEERUITKOMS 1: WETENSKAPLIKE ONDERSOEK 

Die leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike verskynsels te reageer, en om 
binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te ondersoek en probleme op te los. 

Assesseringstandaard 

Dis duidelik wanneer die leerder 

ondersoek beplan; 

data evalueer en bevindinge kommunikeer. 

LEERUITKOMS 3: WETENSKAP, DIE SAMELEWING EN DIE OMGEWINGDie leerder is in staat 
om begrip van die onderlinge verband tussen wetenskap en tegnologie, die samelewing en die omgewing te 
toon. 

Assesseringstandaard 

Dis duidelik wanneer die leerder 

3.1 wetenskap en tegnologie in die konteks van geskiedenis en inheemse kennis verstaan. 

Memorandum 

WENKE VIR HIERDIE MODULE 

Hou baie ou tydskrifte in die klas, sodat die kinders prentjies daaruit kan knip 

Wys baie prentjies uit boeke en tydskrifte 

Laat die kinders dit prakties ervaar. 

Moedig die kinders aan om kreatief te dink wanneer hulle take doen en in groepe werk. 

Probeer om aktiwiteite te skep waar hulle dinge self kan ontdek. 

Indien moontlik, wys video's. Kinders leer deesdae baie deur visuele waarneming. 



101 

MISTERIE VAN DIE BUITENSTE RUIMTE 

Lees die gediggie vir die klas voor en laat hulle 'n prentjie teken. Laat hulle gerus nog gediggies en berigte 
oor die ruimte soek en aan die klas kom voorlees. 
DIE TELESKOOP 

Maak jou eie teleskoop van afvalmateriaal. Daar is verskeie boeke waarin u idees kan kry. 
DIE RUIMTE 
Probeer om 'n video van die ruimte aan die klas te wys. 

3.2 Om te praat oor satelliete 2 

3.2.1 NATUURWETENSKAPPE 

3.2.2 Graad 4 

3.2.3 DIE PLANEET AARDE EN DIE HEELAL 

3.2.4 Module 38 

3.2.5 PRAAT OOR SATELLIETE 

3.2.5.1 Aktiwiteit: 

3.2.5.2 Om oor satelliete te praat 

3.2.5.3 [LO 1.3, 3.1] 

3.2.5.4 Satelliete 

• Wanneer voorwerpe 'n roete of 'n pad in die buitenste ruimte volg, word dit 'n wentelbaan genoem. 

• Vuurpyle of pendeltuie stuur satelliete in die ruimte in tot in 'n wentelbaan waar dit teen net die regte 
spoed moet beweeg. As dit te vinnig beweeg, kan dit dalk tot in die buitenste ruimte wegskiet; as dit 
te stadig beweeg, kan dit terug na die aarde val. Mense gebruik rekenaars op aarde om die spoed van 
die satelliete te beheer. 

3.2.5.5 Die nut van satelliete 

Hou 'n groepbespreking oor die nut van satelliete en kyk hoeveel voordele julle groep kan opnoem. Gee 
terugvoering aan die klas en skryf die beste hieronder neer. 

3.2.5.6 Hoe het satelliete ontstaan? 

Die volgende sinne het deurmekaar geraak. Kyk of jy hulle in die regte volgorde kan plaas deur die nommers 
reg in die blokkies te rangskik. 

1. In 1957 het die Russe die eerste mensgemaakte satelliet die ruimte ingestuur. Sy naam was Sputnik 
1. Kyk of julle meer inligting oor Sputnik 1 kan kry. 

2. Isaac Newton het geglo dat mense 'n satelliet kan maak en in die ruimte instuur om om die aarde te 
wentel, net soos die maan, maar hy het iets nodig gehad om die satelliet in die ruimte te kry! 

3. In 1961 is die eerste mens, Yuri Gagarin, die ruimte ingestuur. Hierna is satelliete gereeld die ruimte 
ingestuur. 

4. 'n Amerikaner, Robert Goddard, het in 1926 'n vuurpyl gebou wat nie baie hoog getrek het nie, maar 
dit was darem 'n begin van die ruimte-tegnologie. 

5. In 1957 het Amerika toe probeer om ook 'n satelliet te lanseer, maar die Vanguard het op die 
lanseerplatform ontplof ! 



2 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m21006/l.l/>. 



102 CHAPTER 3. KWARTAAL 3 

6. In 1957 is 'n hond met die naam van Laika, in Sputnik 2, ook die ruimte ingestuur, en dit het bewys 
dat lewende wesens in ruimtetuie kan reis. 

• Trek 32 ewe groot blokkies op 'n skoon bladsy. Jou onderwyser sal vir jou 'n voorbeeld van 'n ruimtetuig 
wys wat gelanseer word. Jy kan dieselfde teken, of jy kan jou eie prentjieboekie se tenia kies. 

• Teken nou 'n prentjie in elke blokkie. Die prentjies moet op mekaar volg en beweging veroorsaak 
wanneer dit gebind is en dan vinnig geblaai word. 

• As jou prentjies klaar is, knip dit baie netjies uit. Maak twee gaatjies aan die een kant, plaas dit in die 
korrekte orde van 1 - 32. No. 1 moet onder wees. Bind dit met 'n stringetjie tou vas. Jy kan dit met 
kleefiint ook versterk. 

• Hou nou jou boekie by die vasgebinde kant vas en flits ("flick") die bladsytjies van agter na voor met 
jou ander hand. Jy behoort nou jou prentjies te sien beweeg. Dis groot pret! 



3.2.6 Assessering 

LEERUITKOMS 1: WETENSKAPLIKE ONDERSOEK 

Die leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike verskynsels te reageer, en om 
binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te ondersoek en probleme op te los. 

3.2.6.1 Assesseringstandaard 

Dis duidelik wanneer die leerder 

• data evalueer en bevindinge kommunikeer. 

LEERUITKOMS 3: WETENSKAP, DIE SAMELEWING EN DIE OMGEWINGDie leerder is in staat om 
begrip van die onderlinge verband tussen wetenskap en tegnologie, die samelewing en die omgewing te toon. 

3.2.6.2 Assesseringstandaard 

Dis duidelik wanneer die leerder 

3.1 wetenskap en tegnologie in die konteks van geskiedenis en inheemse kennis verstaan. 

3.2.7 Memorandum 
SATELLIETE 

• Die nut van satelliete 



• 



• 



Hou 'n groepbespreking oor die nut van satelliete en kyk hoeveel julle groep kan opnoem. Gee terugvo- 
ering aan die klas en skryf die bestes neer. Die volgende is goeie voorbeelde: 

Ons kan met mense regoor die wereld praat d.m.v. telefoon, fakse, internet, e-pos. 



• Ons kan foto's van die ruimte neem. 



• 



D.m.v. foto's kry ons inligting oor wat in die ruimte en op ander planete aan die gang is. 

• Ons kan uit die ruimte na die aarde kyk. 

• Die weer kan korrek voorspel word. 

• Ons kan radio luister. 

• Ons kan na direkte sportuitsendings op televisie kyk, al is dit in enige ander land aan die gang. 



103 

HOE HET SATELLIETE ONTSTAAN? 

1. Isaac Newton het geglo dat mense 'n satelliet kan maak en in die ruimte instuur om die aarde te 
wentel, net soos die maan, maar hy het iets nodig gehad om die satelliet in die ruimte te kry! 

2. 'n Amerikaner, Robert Goddard, het in 1926 'n vuurpyl gebou wat nie baie hoog getrek het nie, maar 
dit was darem 'n begin van die tegnologie. 

3. In 1957 het die Russe die eerste mensgemaakte satelliet die ruimte ingestuur. Sy naam was Sputnik 
1. Kyk of julle meer inligting oor Sputnik 1 kan kry. 

4. In 1957 is 'n hond met die naam van Laika, in Sputnik 2, ook die ruimte ingestuur en dit het bewys 
dat lewende wesens in ruimtetuie kan reis. 

5. In 1957 het Amerika toe probeer om ook 'n satelliet te lanseer, maar die Vanguard het op die 
lanseerplatform ontplof ! 

6. In 1961 is die eerste mens, Yuri Gagarin, die ruimte ingestuur. Hierna is satelliete gereeld die ruimte 
ingestuur. 

• Wys genoeg prente en boeke sodat die leerders 'n goeie idee van satelliete kan kry. 

• lets interessants: Maak nou jou eie aksie-prentjieboekie. 

• Aangeheg is 'n voorbeeld wat u aan die klas kan wys. Laat hulle hul eie kreatiewe boekies maak. 



3.3 Sonsopkoms en sonsondergang 3 

3.3.1 NATUURWETENSKAPPE 

3.3.2 Graad 4 

3.3.3 DIE PLANEET AARDE EN DIE HEELAL 

3.3.4 Module 39 

3.3.5 SONSOPKOMS EN SONSONDERGANG 

3.3.5.1 Aktiwiteit: 

Om die tye van sonsopkoms en sonsondergang te ondersoek 
[LU 1.2] 

3.3.5.2 DIE GROOT GEEL BAL 

Die son is eintlik 'n baie groot ster wat soos 'n vuurbal in die middel van die heelal lyk. Dit verskaf aan 
die aarde lig en warmte wat alle lewende wesens nodig het om te groei. Die energie wat binne-in die son 
vrygestel word, veroorsaak dat die son skyn. Daar is sonvlekke op die son wat dikwels gesien kan word. 



3 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m21011/l.l/>. 



104 CHAPTER 3. KWARTAAL 3 



I Mnr. Breinsel vra: Jong, hoe 

warm is dit daar by die son? 
i 
\ Mnr. Breinsel waarsku: 

/ Onthou Moats, moet NOOIT, OOITmet 

I ENI&IETS no die son kyk nie, jy kan 

1 permanent blind word. 



\ 




Figure 3.1 



Hou 'n groepbespreking oor die volgende vrae: 

• Uit watter rigting kom die son soggens op? 

• In watter rigting gaan die son saans onder? 

• Waar, dink julle, gaan die son saans heen? 

Hou rekord van die tye van die sonsopkoms en sonsondergang vir twee weke lank. Wat kom jy agter? 

3.3.6 Assessering 

LEERUITKOMS 1: WETENSKAPLIKE ONDERSOEK 

Die leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike verskynsels te reageer, en om 
binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te ondersoek en probleme op te los. 

3.3.6.1 Assesseringstandaard 

Dis duidelik wanneer die leerder 

• ondersoek uitvoer en data versamel. 

3.3.7 Memorandum 

Mnr. Breinsel: 

• Jong, hoe warm is dit daar by die son?Antwoord: 

• 6 000 °C (60 x die temperatuur van kookwater) 



Hou 'n groepbespreking oor die volgende vrae: 

• Uit watter rigting kom die son soggens op? Uit die ooste 

• In watter rigting gaan die son saans onder? In die weste 



105 



• Waar, dink julle, gaan die son saans heen? Gaan nerens heen nie; die aarde draai om sy eie as; dit 
skyn nou in 'n ander deel van die wereld. 

Tyd van sonsopkoms en sonsondergang 

Hou 2 weke lank rekord van die sonsopkoms en sonsondergang deur elke dag die koerant skool toe te 
laat bring en die kinders self te laat kyk na die weerberig. Hulle moet die tyd van die sonsopkoms- en 
sonsondergang tabuleer. Hulle raak gewoonlik baie opgewonde as hulle sien hoe die tye elke dag verskil! 

3.4 Die aarde en sy beweging 4 

3.4.1 NATUURWETENSKAPPE 

3.4.2 Graad 4 

3.4.3 DIE PLANEET AARDE EN DIE HEELAL 

3.4.4 Module 40 

3.4.5 DIE AARDE EN SY BEWEGING 

3.4.5.1 Aktiwiteit 1: 

3.4.5.2 Om oor ons aarde te kan gesels 

3.4.5.3 [LU 1.2] 

3.4.5.3.1 DIE BLOU BAL WAT ONS HUIS NOEM 




hoe ver die aarde van die son af is, \ 
en hoe hulle in grootte vergelyk. \ 



-£|£Teken 'n sirkel op 'n vel papier wat 4 mm in deursnee is. i 
Dis die aarde. ' 

-Jji-Teken 'n sirkel op 'n vel papier wat 44 cm in deursnee is. { 
Dis die son. \ 

-Jjj- Vra jou maat om die aarde se papier 50 meter van jou af weg 
te neem. Jy hou die papier met die son vas. 

-^■Nou kan jy sien hoe die aarde en die son se grootte en afstand 
met mekaar vergelyk. 

*-- _— ^^ Vind meer uit oor: sonsverduistering. 



\ 



Figure 3.2 



4 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m21012/l.l/>. 



106 



CHAPTER 3. KWARTAAL 3 




Figure 3.3 



• Op hierdie prentjie kan cms sien hoe die aarde vanuit die ruimte lyk. Ruimtereisigers se dat die aarde 
soos 'n groot, blink bal in die swart lug lyk. Dit lyk of die oppervlak van die aarde met wit wolke bedek 
is. Die blou kleur kom van die oseane van ons planeet af. Die aarde lyk dalk kleinerig daar van die 
maan se kant af, maar as jy reguit deur die middel van die aarde begin grawe tot jy aan die anderkant 
van die aardbol uitkom, sal jou tonnel ongeveer 6 400 km lank wees! 

• Die aarde is die enigste planeet waar lewe moontlik is, want dit beskik oor water, grond en lug. Slegs 
ongeveer 'n kwart van die aarde bestaan uit land; die res is alles water en oseane. Die land bestaan 
uit woestyne, woude, graslande, berge en ys. 

Verdeel op in ag groepe. Julie gaan plakkate oor ons wonderlike aarde maak en teen die klas se mure vasplak. 
Gebruik ou tydskrifte om 'n collage op 'n A3-bladsy te maak. 

3.4.5.4 Groep 1: Oseane: 

Oseane bestaan uit soutwater wat die grootste gedeelte van die aarde bedek. Wind veroorsaak branders wat 
die water altyd laat beweeg. Die gemiddelde diepte van oseane is 4 000 m. Diep onder die water is plante 
en visse. 



3.4.5.5 Groep 2: Woestyne: 

Dis droe plekke waar dit byna nooit reen nie. Dit is sanderig, met rotse en klippe op sommige plekke. Daar 
is baie min water, dus groei min plante daar. Daar is ook min diere. Die Sahara-woestyn in Afrika is die 
grootste in die wereld. 



107 

3.4.5.6 Groep 3: Poolstreke: 

Die poolstreke is by die noord- en die suidpole. Dit word bedek met sneeu en ys en is dus die koudste plekke 
op aarde. 

3.4.5.7 Groep 4: Graslande: 

Dit is 'n redelike plat gebied waar min reen val. Daar is min borne, maar baie diere, soos bokke, sebras, 
kameelperde, ens., woon daar. Na die reen is daar baie gras vir die diere om te vreet. 

3.4.5.8 Groep 5: Woude: 

Dis 'n gebied waar baie borne dig op mekaar groei. Daar woon baie diertjies en slange in die woude en baie 
soorte voels en spinnekoppe kom in woude voor. 

3.4.5.9 Groep 6: Riviere: 

Die langste rivier in die wgreld is die Nylrivier wat ongeveer 6 671 km lank is. Die beginpunt (oorsprong) 
van riviere is gewoonlik in die berge en watervalle kan voorkom. Riviere het meesal vars water, daar is soms 
visse in en daar kan dorpe en selfs fabrieke langs die rivier wees. Die eindpunt (monding) van die rivier is 
gewoonlik by die see en vorm dikwels 'n delta waar die rivier in die see vloei. Weet jy wat 'n delta is? 

3.4.5.10 Groep 7: Berge: 

Die hoogste berg in die wereld is Mount Everest wat 8 848 m hoog is. Dit is baie koud op die hoogste punte 
van die berge. 

3.4.5.11 Groep 8: Plant- en dierelewe: 

Ons vind plante en diere oor die hele aarde. 

3.4.5.12 Aktiwiteit 2: 

3.4.5.13 Om die beweging van die aarde te ondersoek en te kan beskryf 

3.4.5.14 [LU 1.3, 2.1] 




sonlig as/— ^ na 9 




Figure 3.4 



108 CHAPTER 3. KWARTAAL 3 

3.4.5.15 Hoe vind dag en nag plaas? 

Gebruik 'n bal en plak 'n kaart van Suid-Afrika daarop om die aarde voor te stel. Jy kan natuurlik 'n 
werklike aardbol ook gebruik. Gebruik 'n fiitslig om die son voor te stel. Draai die aarde in die rondte om 
dag en nag voor te stel; dit neem 24 uur (1 dag). Draai terselfdertyd die aarde om die son om die seisoene 
voor te stel; dit neem 365J dae (1 jaar). 

Gebruik die volgende gidswoorde om te beskryf hoe dag en nag plaasvind. Skryf 'n paragraaf op die 
volgende lyntjies. 

Gidswoorde: aarde, draai, 24 uur, as, son, dag, nag 

3.4.6 Assessering 

LEERUITKOMS 1: WETENSKAPLIKE ONDERSOEK 

Die leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike verskynsels te reageer, en om 
binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te ondersoek en probleme op te los. 

3.4.6.1 Assesseringstandaard 

Dis duidelik wanneer die leerder 

• ondersoek uitvoer en data versamel; 

1.3 data evalueer en bevindinge kommunikeer. 

LEERUITKOMS 2: KONSTRUKSIE VAN WETENSKAPKENNISDie leerder ken, interpre- 
teer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe. 

3.4.6.2 Assesseringstandaard 

Dis duidelik wanneer die leerder 

2.1 betekenisvolle inligting onthou. 

3.4.7 Memorandum 

Hierdie is 'n heerlike aktiwiteit waar die kinders leer om saam te werk en werklik ondersoekend na prente 
en tydskrifte te kyk om die regte prentjies te soek vir hulle collage. Dit kan pragtig in die klas of in 'n gang 
vertoon. 

Die beweging van die aarde 

• Hoe vind dag en nag plaas? 

Gebruik die volgende gidswoorde om te beskryf hoe dag en nag plaasvind. Skryf 'n paragraaf op die volgende 
lyntjies. 

Gidswoorde: aarde, draai, 24 uur, as, son, dag, nag 

Die aarde draai elke 24 uur om sy eie as. Wanneer enige deel van die aarde na die son wys, is dit dag; 
wanneer dit weg van die son wys, is dit nag. 



109 

3.5 Die sterre en planete 5 

3.5.1 NATUURWETENSKAPPE 

3.5.2 Graad 4 

3.5.3 DIE PLANEET AARDE EN DIE HEELAL 

3.5.4 Module 41 

3.5.5 DIE STERRE EN PLANETE 

3.5.5.1 Aktiwiteit: 

3.5.5.2 Om inligting oor sterre en planete te versamel sodat ons modelle kan bou en oor planete 
kan gesels 

3.5.5.3 [LU1.2, 2.1] 

Ons hoor baie die uitdrukking: "Sjoe, jy's 'n ster!" Dit beteken dat jy iets baie goed gedoen het en dat jy 
behoorlik uitgeblink het. Dis wonderlik om met 'n ster vergelyk te word, want sterre bekoor mense, hulle 
blink en hulle is baie mooi. 

Sterre word dikwels in patrone gegroepeer, bv. die mense wat suid van die ewenaar woon, kan die 
Suiderkruis baie duidelik op 'n helder aand sien. Op 'n donker aand kan die melkweg-sterrestelsel weer 
duidelik gesien word. Maar hoe ontstaan 'n ster? 

Daar is baie gas- en stofwolke in die heelal. 

Soms word die gas- en stofdeeltjies bymekaar getrek, en soos dit vermeerder, word dit baie warm, warmer 
as 1 000 000 grade Celsius. 

Heliumgas word nou gevorm, en wanneer dit gebeur, word 'n baie groot hoeveelheid energie en lig 
vrygelaat. 

Die massa gas en stof begin nou blink, as 'n ster! 

Daar is nege planete wat rondom die aarde wentel. Hulle is almal verskillende groottes, neem verskillende 
aantal dae of jare om om die son te wentel, en is almal verskillende afstande van die son af. 

3.5.5.4 Wat is die antwoorde op die volgende stellings? 

1. Die enigste planeet met lewe op. 

2. Die naaste planeet aan die son. 

3. Daar is duidelike sirkels, wat moontlik uit yskristalle bestaan, om hierdie planeet. 

4. Die grootste planeet. 

5. Die planeet wat die aand- en morester genoem word. 

6. Die kleinste planeet. 

7. Die planeet met die rooierige kleur. 

8. Hierdie planeet het dun, donker ringe om horn. 

9. Die tweede verste van die son af. 

Die naaste planeet aan die son is Mercurius, dan Venus, Aarde, Mars, Jupiter, Saturnus, Uranus, Nep- 
tunus en Pluto. Jupiter is die grootste planeet (143 000 km in deursnee), en Pluto is die kleinste (2 500 
km in deursnee). Venus is die naaste planeet aan die aarde. Soms sien ons Venus as die Aandster en die 
morester. Mars het amper 'n rooierige kleur. 

1. Neem 'n boek oor planete uit en doen navorsing oor die planete. Skryf die name van al die planete 
op 'n driehoekige stukkie papier en maak dit vas op 'n stokkie sodat dit soos 'n vlaggie lyk. Maak ook een 
vir die son. Gaan na die speelterrein en druk die sonvlaggie eerste in die grond of in die gras. Pak nou die 
ander planete om die son soos dit hoort, bv. Mercurius is die naaste aan die son, ens. 



5 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m21015/l.l/>. 



110 CHAPTER 3. KWARTAAL 3 

2. Knip sirkels uit met die name van al die planete daarop en hang hulle onder mekaar in die korrekte 
volgorde, met die son heelbo, aan 'n hanger. Verbind hulle met enigiets wat goed kan hou. Hang dit iewers 
in die klas op. 

3.5.6 Assessering 

LEERUITKOMS 1: WETENSKAPLIKE ONDERSOEK 

Die leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike verskynsels te reageer, en om 
binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te ondersoek en probleme op te los. 

1. Assesseringstandaard 

Dis duidelik wanneer die leerder 

• ondersoek uitvoer en data versamel. 

LEERUITKOMS 2: KONSTRUKSIE VAN WETENSKAPKENNISDie leerder ken, interpre- 
teer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe. 

1. Assesseringstandaard 

Dis duidelik wanneer die leerder 

• betekenisvolle inligting onthou. 

3.5.7 Memorandum 

Antwoorde op stellings: 

1. Aarde 

2. Mercurius 

3. Saturnus 

4. Jupiter 

5. Venus 

6. Pluto 

7. Mars 

8. Uranus 

9. Neptunus 

Mnr. Breinsel: 

• Vind uit wat beteken die woord planeet. 
Antwoord: 

• wandelaar. 



Ill 



3.6 Die maan en sy rol in ons wereld 6 

3.6.1 NATUURWETENSKAPPE 

3.6.2 Graad 4 

3.6.3 DIE PLANEET AARDE EN DIE HEELAL 

3.6.4 Module 42 

3.6.5 DIE MAAN EN SY ROL IN ONS WeRELD 

3.6.5.1 Aktiwiteit: 

3.6.5.2 Om oor die maan en sy rol in ons wereld te kan gesels 

3.6.5.3 [LU 1.2, 1.3, 3.1] 




Op die meeste aande word ons lugruim verlig deur ons naaste ruimtebuurman, die maan. Die maan 
beweeg om die aarde in ongeveer 27 dae. Daar is heerlike stories wat deur oupas en oumas oor die 
maan vertel word. Vind by hulle uit en kom vertel jou maatjies daarvan. 

Kyk vir die volgende paar aande na die maan. Dit lyk of die maan van vorm verander, ne? Dit lyk 
ook of die maan skyn, maar dis eintlik die son se strale wat op die maan terugkaats. Die maan beweeg 
ook rondom die son en soos dit beweeg, val die sonstrale op dele van die maan. Ons noem dit die fases 
van die maan. Die vorm van die maan wat ons sien, word bepaal deur die hoeveelheid sonstrale wat 
op die maan skyn en waar die maan in verhouding met die son en die aarde is. 

Die maan is ongeveer 'n kwart van die aarde se grootte. Ons weet mos hoe die maan lyk, want daar 
is foto's uit die satelliete daarvan geneem en soms neem ruimtereisigers ook foto's daarvan. Die maan 
is ongeveer 3 476 km in deursnee en ongeveer 380 000 km ver van die aarde af. Dit is vol kraters, stof 
en berge. 



3.6.5.4 Kom ons gaan maan toe! 

Ontwerp vir jou 'n maantuigie om op die maan mee rond te ry. 



6 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m21016/l.l/>. 



112 CHAPTER 3. KWARTAAL 3 

3.6.5.5 Fases van die maan 

Nuwemaan beteken dat die maan tussen die aarde en die son is, dank an ons dit glad nie sien nie. 

Wanneer is die volgende nuwemaan? 

Datum: 

Teken wat jy daardie aand sien. 

Eerste kwartier beteken dat die helfte van die maan verlig word; dis ongeveer 'n week na nuwemaan. 
Wanneer is die volgende eerste kwartier? 

Datum: 

Teken wat jy daardie aand sien. 

Volmaan beteken dat die hele maan verlig word; dis weer ongeveer 'n week later. Wanneer is die volgende 
volmaan? 

Datum: 

Teken wat jy daardie aand sien. 

Nog 'n week later is dit weer halfpad verlig, dan is dit weer die laaste kwart. Wanneer is die volgende 
laaste kwartier? 

Datum: 

Daarna begin dit weer van voor af. 

Doen 'n kort navorsingstaak oor Neil Armstrong, die Amerikaanse ruimtevaarder wat die eerste tree op 
die maan in Julie 1969 gegee het. Jou taak moet uit die volgende bladsye bestaan: 

1. Voorblad 

2. Inhoudsopgawe 

3. Kort inhoud 

4. Bibliografie 



113 



Regs: So lyk die Saturn V wat die Apollo 
ruimtetuig na die maan gestuur net. 



Onder: So lyk die ruimtedrag wat 
die manne gedra het. 





Figure 3.6 



Kulturele tradisies en spesiale gebeurtenisse 

Sommige kulturele tradisies en spesiale gebeurtenisse vind plaas met betrekking tot die vorm of posisie 
van die maan. 

Die Khoisan het geglo dat as hulle siektes het of in nood verkeer, hulle net die son, maan en sterre kon 
roep om te help. Hulle dans ook dikwels as dit volmaan is en dan boots hulle diere of jagtonele na. 

Die Khoi-Khoi het die maan aanbid. Hulle het geglo dat die gode die reen voorsien en het gereeld tot die 



114 CHAPTER 3. KWARTAAL 3 

gode gebid onder die vol- en die nuwemaan. Hulle het hulle danspartytjies en feeste tydens volmaan gehou, 
want die volmaan is beskou as die simbool van geboorte en die dood. 

Die belangrikste gebeurtenis op die Moslem-kalender is die Vas van Ramadan wat op die eerste teken van 
die nuwemaan in Oktober begin. Dan mag Moslems eers na sonsondergang elke dag eet of water drink. Die 
Vas van Ramadan duur vir 'n maand. 

Vind meer uit oor tradisies waarby die maan betrek word en hou 'n klasbespreking daaroor. Teken die 
interessantste ding wat jy vandag uitgevind het, in die blok hieronder. 

3.6.6 Assessering 

LEERUITKOMS 1: WETENSKAPLIKE ONDERSOEK 

Die leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike verskynsels te reageer, en om 
binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te ondersoek en probleme op te los. 

3.6.7 Assesseringstandaard 

Dis duidelik wanneer die leerder 

• ondersoek uitvoer en data versamel; 

• data evalueer en bevindinge kommunikeer. 

LEERUITKOMS 3: WETENSKAP, DIE SAMELEWING EN DIE OMGEWINGDie leerder 
is in staat om begrip van die onderlinge verband tussen wetenskap en tegnologie, die samelewing en die 
omgewing te toon. 

3.6.8 Assesseringstandaard 

Dis duidelik wanneer die leerder 

• wetenskap en tegnologie in die konteks van geskiedenis en inheemse kennis verstaan. 



3.6.9 Memorandum 

Die maan en sy rol in ons wereld 

• Die fases van die maan: hou die koerante ook dop en laat die kinders self na die maan kyk om dit te 
teken. 

• Navorsingstaak oor Neil Armstrong: Laat die leerders hul eie navorsingsmateriaal skool toe bring. 
Indien hulle nie oor bronne beskik nie, maak 'n paar afdrukke en laat hulle self die inligting uitsorteer. 
Leer hulle hoe om navorsing te doen en dat hulle nie plagiaat mag pleeg nie. 



115 

3.7 Weerpraatjies 7 

3.7.1 NATUURWETENSKAPPE 

3.7.2 Graad 4 

3.7.3 DIE PLANEET AARDE EN DIE HEELAL 

3.7.4 Module 43 

3.7.5 WEERPRAATJIES 

3.7.5.1 Aktiwiteit: 

3.7.5.2 Om oor die weer te praat 

3.7.5.3 [LU 1.3, 2.1] 

Die een ding op aarde wat elke dag die meeste verander, is sekerlik die weer. Die weer bei'nvloed waar cms 
wil woon, die klere wat cms dra en die aktiwiteite wat ons beplan. 

Die mens is nou maar eenmaal so: ons wil altyd weet wat die weer gaan doen. Daarom hou ons die 
weervoorspellings op televisie en in die koerante dop en mister gereeld na die radio. 

Noem gou 'n paar redes in jou groep op waarom dit nodig mag wees om vooruit te weet wat die weer 
inhou. 

3.7.5.4 Wat is weer nou eintlik? 

Hitte en sonlig beweeg deur die aarde se atmosfeer. Die sonstrale bei'nvloed die lug op vier maniere, nl. die 
temperatuur, humiditeit, lugdruk en die wind. 

Skryf 'n sinnetjie oor elk van bogenoemde. Kyk na die beskrywende prentjies: 

Temperatuur 



hitte weerkaats — -^Ps^ 




vanaf die wolke^--;^^-^^^" 




"^ // 
hitte weerkaats // // 

van die aarde^^/ C^ // 


\\ son 
\V verwarm 
J\\ grond 




wn^ra^Hi 




^^^H v*w inH 


^^ 




1> 



Figure 3.7 



7 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m21017/l.l/>. 



116 



CHAPTER 3. KWARTAAL 3 



Humiditeit 




wolke vorm 
AAA 



waterdamp 
styg op 







s 



»\ 




Lugdruk 



Figure 3.8 



hoogdruk- 
area 



< lug -♦■ 




Figure 3.9 



Wind 



117 




Figure 3.10 



Probeer die volgende 

Maak 'n vlaggie en hang dit buite in 'n oopte om te kyk hoe sterk die wind daardie dag waai. 

Hang lepeltjies aan vislyn aan 'n draadhanger buite op. Luister hoe die wind waai! 




Figure 3.11 



3.7.6 Assessering 

3.7.6.1 LEERUITKOMS 1: WETENSKAPLIKE ONDERSOEK 

Die leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike verskynsels te reageer, en om 
binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te ondersoek en probleme op te los. 

Assesseringstandaard 

Dis duidelik wanneer die leerder 

• data evalueer en bevindinge kommunikeer. 

LEERUITKOMS 2: KONSTRUKSIE VAN WETENSKAPKENNISDie leerder ken, interpreteer 
en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe. 

Assesseringstandaard 

Dis duidelik wanneer die leerder 



118 CHAPTER 3. KWARTAAL 3 

• betekenisvolle inligting onthou. 

3.7.7 Memorandum 

• Noem gou 'n paar redes in jou groep op waarom dit nodig mag wees om vooruit te weet wat die weer 
inhou. 

Moontlike redes 

• As jy uitgaan, wil jy weet of jy 'n jas of dalk 'n reenbaadjie moet saamneem, veral na sportwedstryde 
of buitelugoptredes. 

• Boere beplan hulle take volgens die weer. 

• Indien daar dalk gevaar (bv. orkaan of 'n tornado) is, moet veiligheidsmaatreels reeds is plek wees. 

• Ons wil sien of ons ons wasgoed maar buite kan hang! 

Temperatuur: Die son verwarm die aarde. Die hitte reflekteer vanaf die wolke en vanaf die aarde om die 
temperatuur van die lug te bepaal. 

Humiditeit: Waterdamp styg op vanaf die aarde en die see om wolke te vorm. Wanneer daar baie 
waterdruppels bymekaar is, val die reen na die aarde. Humiditeit is die voggehalte van die lug. 

Lugdruk: Lugdruk word bepaal deur die lug wat in verskillende rigtings gedruk word. 

Wind: Wind is lug wat vinnig beweeg. 

3.8 Weervoorspelling 8 

3.8.1 NATUURWETENSKAPPE 

3.8.2 Graad 4 

3.8.3 DIE PLANEET AARDE EN DIE HEELAL 

3.8.4 Module 44 

3.8.5 WEERVOORSPELLING 

3.8.5.1 Aktiwiteit: 

3.8.5.2 Om oor weervoorspelling te praat 

3.8.5.3 [LU 3.1] 

3.8.5.3.1 Maar waar kry die weervoorspellers hulle inligting? 

Hulle moet inligting kry. Dit kom van weersatelliete, weerballonne en aardstasies. Metsat is die naam van 
so 'n weersatelliet wat om die aarde wentel. 

Daar is natuurlik 'n kamera in die Metsat wat foto's neem van die aarde wat die wolke wys en sneeu en 
storms wat aan die kom is, aantoon. Dit kan ook warm of koue plekke op die aarde aandui. 

Inligting word versamel van die temperatuur, humiditeit (dit is die vog in die lug), windspoed- en rigting, 
wolktipes, lugdruk en reenval. Al hierdie inligting gaan nou na die weerstasie toe waar mense die inligting 
in 'n rekenaar invoer om te verwerk. 

Nou word 'n weerkaart geteken wat ons op televisie en in die media sien. 



B This content is available online at <http://cnx.Org/content/m21069/l.l/>. 



119 




Mnr\ Breinseh 

Wat is die regte woord 
vir 'n weervoorspeller? 



Figure 3.12 



Wie van julle wil probeer om 'n weervoorspelling oor vandag se weer aan die klas te gee net soos op 
televisie gedoen word? 

Probeer om elke dag 'n kaart uit die koerant te knip en te bestudeer. Kyk mooi na die sleutel wat die 
verskillende soorte weer op die kaart aandui. 

Hieronder is vir jou 'n voorbeeld: 



120 



CHAPTER 3. KWARTAAL 3 







Figure 3.13 



Bestudeer die sleutel en skryf die korrekte benamings vir die tekens neer: 



O 



Figure 3.14 



Figure 3.15 



Figure 3.16 



121 



Figure 3.17 



Figure 3.18 



Figure 3.19 



Figure 3.20 



Figure 3.21 



Figure 3.22 



122 



CHAPTER 3. KWARTAAL 3 






Figure 3.23 



Teken 'n prentjie van jou gunsteling weer. 




Figure 3.24 



SON 









Figure 3.25 



REeN 



123 




Figure 3.26 



BEWOLK 

Hou nou jou eie weerkaart vir een week. Teken 'n sonnetjie, reen of wolkie in die tweede kolom van jou 
tabel van vier kolomme en vul daarnaas die windspoed en temperatuur van elke dag ook in. 
Kolom 1: Dag 
Kolom 2: Weer 
Kolom 3: Windspoed 
Kolom 4: Temperatuur 




Figure 3.27 



3.8.6 Assessering 

LEERUITKOMS 1: WETENSKAPLIKE ONDERSOEK 

Die leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike verskynsels te reageer, en om 
binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te ondersoek en probleme op te los. 



3.8.6.1 Assesseringstandaarde 

Dis duidelik wanneer die leerder 
1.1 ondersoek beplan; 



124 CHAPTER 3. KWARTAAL 3 

1.2 ondersoek uitvoer en data versamel; 

1.3 data evalueer en bevindinge kommunikeer. 

LEERUITKOMS 2: KONSTRUKSIE VAN WETENSKAPKENNISDie leerder ken, interpre- 
teer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe. 

3.8.6.2 Assesseringstandaard 

Dis duidelik wanneer die leerder 

2.1 betekenisvolle inligting onthou. 

LEERUITKOMS 3: WETENSKAP, DIE SAMELEWING EN DIE OMGEWINGDie leerder 
is in staat om begrip van die onderlinge verband tussen wetenskap en tegnologie, die samelewing en die 
omgewing te toon. 

3.8.6.3 Assesseringstandaard 

Dis duidelik wanneer die leerder 

3.1 wetenskap en tegnologie in die konteks van geskiedenis en inheemse kennis verstaan. 

3.8.7 Memorandum 

Mnr. Breinsel: 

• Wat is die regte woord vir 'n weervoorspeller?Antwoord: 

• meteoroloog 

Bestudeer die sleutel en skryf die korrekte benamings neer: sien sleutel op kaart. 
Mnr. Breinsel: 

• Vind uit wat die volgende beteken: 

• 'n hoogdruk 

• 'n laagdruk 

• 'n front 

Hoogdruk: wanneer daar 'n hoogdrukstelsel oor die land beweeg, beteken dit gewoonlik dat dit 'n mooi dag 
gaan wees. Koue lug beweeg uit- en afwaarts en word warmer. 

Laagdruk: 'n laagdrukstelsel bring gewoonlik reen en bewolkte toestande. Koue lug beweeg in- en 
opwaarts en word koud. 

Front: ons sien dikwels 'n front na die land beweeg. Dit is maar net die rigting waarin warm of koue lug 
beweeg. 



125 

3.9 Stormagtige weer 9 

3.9.1 NATUURWETENSKAPPE 

3.9.2 Graad 4 

3.9.3 DIE PLANEET AARDE EN DIE HEELAL 

3.9.4 Module 45 

3.9.5 STORMAGTIGE WEER 

3.9.5.1 Aktiwiteit: 

3.9.5.2 Om van stormagtige weertoestande te leer 

3.9.5.3 [LU 2.1, 3.1] 

STORMAGTIGE WEER 

Wat maak jy as die weer stormagtig is? Vertel die klas van snaakse stories. 

Donker wolke pak in die lug saam. Swaar reen val op die aarde en nou en dan flits helder weerlig en jy 
hoor die harde donderweer. Maar hoe gebeur dit? 

Wolke: 

Die lug is vol klein stofdeeltjies. Waterdruppeltjies vorm rondom 'n stofdeeltjie en dan vorm miljoene 
van hulle wolke. Donderwolke is die grootste wolke en kan tot 18 km van bo tot onder wees. 

Probeer die volgende: 

Merk 'n lee fles in mm af en sit dit buite neer wanneer dit reen. 

Weerlig: 

Gedurende die storm waai sterk winde die klein druppeltjies water wat rondom die stofdeeltjies gevorm 
het, tot binne-in die wolke en laat hulle teen mekaar bots. Gewoonlik het elke deeltjie in die wolk 'n positiewe 
of negatiewe elektriese lading. Maar wanneer die deeltjies bots, skei die ladings. Die meeste van hierdie 
positiewe ladings beweeg na die bopunt van die wolk en die negatiewe ladings beweeg na die onderkant van 
die wolk. Weerlig is 'n geweldige groot vonk van elektrisiteit in die lug. Hierdie vonk word gevorm wanneer 
die negatiewe ladings in die donderwolk die positiewe ladings in 'n ander wolk, of op die grond, teekom. 

Donderweer: 

Donderweer is die verskriklike harde geluid wat gemaak word wanneer warm lug skielik koue lug teekom. 
Wanneer weerlig die lug ophelder, maak dit ook die lug rondom dit warm. Wanneer hierdie warm lug nou 
met die koue lug in aanraking kom, veroorsaak 'n reuse golf van bewegende lug die donderslag van die 
donderweer. 

GEVAARLIKE WEER 

Tornado's 

Dit is 'n baie sterk stormwind en word gevorm wanneer 'n front met koue en droe lug in aanraking kom 
met warm, vogtige lug. Dit vorm dan 'n groot, swart wolk in die lug. As warm lug baie vinnig styg, beweeg 
nog warm lug onder in om dit te vervang. Dan sal die lug soms begin draai, wat dan 'n tornado vorm. As 
dit die grond bereik, kan dit verwoestende skade aanrig, want dit suig alles op wat voorkom. 

Orkaan 

Dit in 'n baie groot storm wat op die tropiese oseane begin vorm. Dit bestaan uit 'n groot hoeveelheid 
wind en reen wat baie vinnig rondom die middelpunt wat ons "die oog" noem, beweeg. Dit beweeg vorentoe 
terwyl dit draai en veroorsaak yslike branders wat baie verwoestend is. 

Knip 4 blokkies van een A4-bladsy sodat daar genoeg vir die hele klas is. Elke klasmaatjie moet nou een 
aspek van die weer op die papiertjie teken. Werk mooi netjies en duidelik. Span 'n wasgoedlyntjie oor die 
lengte van die klas en hang al die "weerstoestandjies" aan die lyn! 



9 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m21025/l.l/>. 



126 CHAPTER 3. KWARTAAL 3 

3.9.5.4 Assessering 

LEERUITKOMS 2: KONSTRUKSIE VAN WETENSKAPKENNISDie leerder ken, interpreteer en pas 
wetenskaplike, tegnologiese en omgewingskennis toe. 

Assesseringstandaard 

Dis duidelik wanneer die leerder 

• betekenisvolle inligting onthou. 

LEERUITKOMS 3: WETENSKAP, DIE SAMELEWING EN DIE OMGEWINGDie leerder 
is in staat om begrip van die onderlinge verband tussen wetenskap en tegnologie, die samelewing en die 
omgewing te toon. 

Assesseringstandaard 

Dis duidelik wanneer die leerder 

3.1 wetenskap en tegnologie in die konteks van geskiedenis en inheemse kennis verstaan. 

3.10 Beskrywing van die seisoene 10 

3.10.1 NATUURWETENSKAPPE 

3.10.2 Graad 4 

3.10.3 DIE PLANEET AARDE EN DIE HEELAL 

3.10.4 Module 46 

3.10.5 BESKRYWING VAN DIE SEISOENE 

3.10.5.1 Aktiwiteit: 

3.10.5.2 Om die seisoene te kan beskryf 

3.10.5.3 [LO 1.2, 1.3] 

Bespreek elke prentjie in jou groep. Watter verandering vind in elke prentjie plaas? Dink aan die plantegroei, 
die diertjies, die mense se klere, die eetgewoontes van mens en dier, slaapgewoontes, ens. 



°This content is available online at <http://cnx.Org/content/m21027/l.l/>. 



127 




Figure 3.28 



128 



CHAPTER 3. KWARTAAL 3 




Figure 3.29 



129 







Figure 3.30 



130 



CHAPTER 3. KWARTAAL 3 




Figure 3.31 



Gebruik ou tydskrifte en knip prentjies uit om 'n collage te maak van winter op die een kant van jou 
bladsy en somer op die ander kant. Plak prentjies van klere en kos wat ons in die spesifieke seisoen gebruik. 
Maak 'n netjiese opskrif by elkeen. 

3.10.6 Assessering 

LEERUITKOMS 1: WETENSKAPLIKE ONDERSOEK 

Die leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike verskynsels te reageer, en om 
binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te ondersoek en probleme op te los. 

3.10.6.1 Assesseringstandaard 

Dis duidelik wanneer die leerder 

• ondersoek uitvoer en data versamel; 

• data evalueer en bevindinge kommunikeer. 



3.10.7 Memorandum 

• Hou klasbesprekings oor die seisoene en maak uitstallings van die verskillende seisoene. 



131 

3.11 Ons bespreek die oseane 11 

3.11.1 NATUURWETENSKAPPE 

3.11.2 Graad 4 

3.11.3 DIE PLANEET AARDE EN DIE HEELAL 

3.11.4 Module 47 

3.11.5 ONS BESPREEK DIE OSEANE 

3.11.5.1 Aktiwiteit: 

3.11.5.2 Om oor die oseane en die waarde daarvan vir die mens te kan gesels [LU 1.2] 

Ongeveer 70% van die aarde se oppervlakte bestaan uit water. Die drie grootste oseane op ons planeet is die 
Stille Oseaan, die Atlantiese Oseaan en die Indiese Oseaan. 
Beantwoord die volgende vrae: 

1. Wat is die naam van die grootste oseaan? 

2. Watter twee oseane grens aan Suid-Afrika? 

3. Hoekom se ons dat die see 'n hulpbron vir die mens is? 

4. Watter ander produkte lewer die see ook op? 

5. Watter sportsoorte word op see beoefen? 
Waar woon die diere in hierdie koue gebiede? 




Figure 3.32 



Die diertjies woon op die land of in die water. 
1 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m21030/l.l/>. 



132 



CHAPTER 3. KWARTAAL 3 




Figure 3.33 



Robbe swem onder die ysdekke. Hulle het 'n dik laag vet, wat spek genoem word, onder hulle vel wat 
hulle lekker warm hou. 

Hulle kos: 

Miljoene klein kreatuurtjies wat soos garnaaltjies lyk en wat diereplankton genoem word, woon in die 
ysige see. Hulle word deur visse, robbe, walvisse en seevoels geeet. 




Figure 3.34 



3.11.6 Assessering 

LEERUITKOMS 1: WETENSKAPLIKE ONDERSOEK 

Die leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike verskynsels te reageer, en om 
binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te ondersoek en probleme op te los. 
Assesseringstandaard 
Dis duidelik wanneer die leerder 
1.2 ondersoek uitvoer en data versamel. 



3.11.7 Memorandum 

1. Stille Oseaan. 

2. Atlantiese en Indiese Oseane. 

3. Ons kry visse, haaie, walvisse en ander seediere in die see wat vir die mens eetbaar is. Baie ander 
goed word ook van skulpe en seeplante gemaak. 



133 



1. Diamante, gas, steenkool en olie. 

2. Seiljagvaarte, ski, bootresies, hengel, kanovaarte, swem, ens. 



3.12 Lewe by die suid- en noordpool 12 

3.12.1 NATUURWETENSKAPPE 

3.12.2 Graad 4 

3.12.3 DIE PLANEET AARDE EN DIE HEELAL 

3.12.4 Module 48 

3.12.5 LEWE BY DIE SUID- EN NOORDPOOL 

3.12.5.1 Aktiwiteit: 

3.12.5.2 Om te praat oor dierelewe in die poolstreke 

3.12.5.3 [LU 1.2] 




Figure 3.35 



Dierelewe in die Noordpool (Arktika) 

Daar woon wolwe, bere, eekhorings en voeltjies in die woude, en in die somer migreer die kariboe, wat 'n 
Amerikaanse soort rendier is, na die noorde om op wilde plante te leef. 

Muskusbeeste lewe op die toendra deur die hele jaar. Hulle beskerm hulleself deur in 'n sirkel te staan 
as die wolwe hulle aanval. 

In die winter hiberneer die meeste diere. Bere slaap die meeste van die tyd in hulle skuilings en die 
eekhorings krul hulself op in hulle snoesige gate. Hulle het baie kos in die somer geeet wat nou as energie in 
hulle liggame gestoor is. 



2 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m21031/l.l/>. 



134 



CHAPTER 3. KWARTAAL 3 




Figure 3.36 



Die walrus woon ook hier en is familie van die robbe. Hulle is soogdiere wat lewendig gebore word en 
aan hulle mammas drink. 




Figure 3.37 



Poolbere is een van die wereld se grootste diere. Hulle het 'n laag dik, sagte hare teen die vel en dan 'n 
buitenste laag pels met lang hare. 



135 



/ AAnr. Breinsel: Arktika word die land van die 
>. middernagson genoem, omdat die son vir 

'n aantal weke in die somer nooit sak nie. 
Vir 'n aantal weke in die winter kom 
die son weer nooit op nie, dan is 
dit dag en nag donker! 




Figure 3.38 



Dierelewe by die Suidpool (Antarktika) 




Figure 3.39 



Die albatros, wat een van die grootste seevoels is, lewe ook by die Suidpool. Hy vlieg oor die see en soek 
sy kos in die water. 

Die grootste dier op aarde, die blouwalvis, lewe in Antarktiese waters. Dit word 30 m lank! 

Baie min soorte diere lewe in Antarktika, maar in die somer kom die robbe en pikkewyne soontoe om 
kleintjies te kry. Die kleintjies is veilig, want daar is redelik min roofdiere wat hulle kan vang. 



136 



CHAPTER 3. KWARTAAL 3 




i& 



Figure 3.40 



Baie soorte pikkewyne woon by die Suidpool. Die grootste een is die keiser-pikkewyn wat ongeveer 1 m 
^root kan word. Hulle kan nie vlieg nie, maar is uitstekende swemmers. 
Hoe oorleef die mense in die pole? 




Figure 3.41 



Die Inuit-mense lewe in Arktika. Hulle maak vir hulle klere van lekker warm dierevelle om hulleself warm 
te hou. Hulle woon in klein dorpies waar hulle gedurende die wintermaande ys moet smelt om water te kry. 



137 



lugholte 



venster 



mgang 




Figure 3.42 



Hulle jag om kos in die hande te kry en woon in yshutte wat igloes genoem word. Hulle vorm ysblokke 
tot 'n koepel en vul die openinge met sneeu. 

'n Ander groep mense, wat die Saami genoem word, woon in Lapland. Hulle is bekend daarvoor dat 
hulle rendiere aanhou vir melk, vleis en pels. Hulle hou daarvan om tradisionele klere te dra wanneer hulle 
toeriste op sleeritte neem. 

Die mense werk vandag in fabrieke en woon in huise wat van klip of hout gemaak is. Hulle dra moderne 
klere en ry in sneeumobiele rond. 

Skryf 'n paragrafie van 150 woorde oor hoe diere aangepas het om in die poolstreke te kan woon. 

3.12,6 Assessering 

LEERUITKOMS 1: WETENSKAPLIKE ONDERSOEK 

Die leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike verskynsels te reageer, en om 
binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te ondersoek en probleme op te los. 



3.12.6.1 Assessering 

Dis duidelik wanneer die leerder 

1.2 ondersoek uitvoer en data versamel. 



138 



CHAPTER 3. KWARTAAL 3 



3.13 Die seisoene in die poolstreke 13 

3.13.1 NATUURWETENSKAPPE 

3.13.2 Graad 4 

3.13.3 DIE PLANEET AARDE EN DIE HEELAL 

3.13.4 Module 49 

3.13.5 DIE SEISOENE IN DIE POOLSTREKE 
3.13.5.1 

3.13.5.2 Aktiwiteit: 

3.13.5.3 Om oor lewe in die poolstreke te kan gesels 

3.13.5.4 [LU 1.3] 





Noordpool 



Suidpool 



Figure 3.43 



As 'n mens na die aardbol kyk, is die Noordpool bo en die Suidpool is onder. Die noordpoolgebied word 
ook Arktika, en die suidpoolgebied word ook die Antarktika genoem. Dit is van die koudste dele in die hele 
wereld en baie dele is die hele jaar met ys bedek. 



3 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m21033/l.l/>. 



139 



Mnr. Breinseh 

Hoekom is dit so 
koud by die pole? 




Figure 3.44 



3.13.5.5 Soorte ys 

Ys wat op land vorm, word ysdekke genoem. 

Ysriviere wat in die berge vorm en stadig deur die land na die see beweeg, word gletsers genoem. 
Drywende ys wat op die see vorm, word pakys genoem. 




/ Mnr. Breinseh Hoe vorm 'n ysberg? 

V^ Maak vir jouself een om te kyk watter 
groot deel onder die water is en 
watter deel bo uitsteek. Watter 
gevaar hou dit vir skepe in? 
Watter skip net so gesink 
in 1912? 



Figure 3.45 



140 



CHAPTER 3. KWARTAAL 3 



winter 





lente 



SON 



herfs 




aard_e.se * 



^ 




somer 



Figure 3.46 



• Soos die aarde rondom die son wentel, verander die weer in patrone van seisoene. Gedurende die warm 
maande van die somer bereik meer sonligenergie die aarde as in die koue wintermaande. Hoe nader aan 
die pole 'n mens woon, hoe duideliker is die verandering. Baie plante en diere se leefwyse is volgens 
die seisoene aangepas. 



3.13.5.6 Herfs 

• Gedurende die herfs begin baie diertjies gereed maak vir die winter wanneer dit vir sommige diere 
moeilik is om kos te vind. Hulle maak dus kos bymekaar en bere dit op 'n veilige plek. Sommige voels 
migreer na warmer dele van die wereld. 

• Sommige borne verloor hulle blare in die herfs. 



3.13.5.7 Winter 

• Die meeste diere se pels begin dikker word om aan te pas by die winterkoue. Hulle het net 'n paar 
dinge nodig om die winter te oorleef, nl. kos, skuiling en water. Sommige diere eet baie kos net voor 
die ergste winterkoue en gaan slaap dan om energie te bespaar. Ons se hulle hiberneer. Jy kan voels 
in jou tuin help om te oorleef deur vir hulle kossies op 'n voertafel te gee. 

• Die bome wat hulle blare verloor het, bewaar die nuwe blaartjies in die botsels vir die volgende jaar. 



141 








^TWp* 5 ^ 




Figure 3.47 



3.13.5.8 Lente 

• Die bloeisels en botsels is nou oral te sien wanneer nuwe blaartjies en blomme te voorskyn kom. Diertjies 
begin nou weer aktief raak en maak hulle skuilings gereed, indien daar dalk kleintjies gaan kom. Diere 
wat gehiberneer het, word nou wakker. Die warmte van die lente en die lentereen laat die grassies weer 
groei vir die diere om te eet. 

• Die voels wat migreer het, kom nou terug en begin nessies bou vir die kleintjies. Wanneer die eiertjies 
in die laat lente uitbroei, sal daar genoeg insekte vir hulle wees om te eet. 



142 



CHAPTER 3. KWARTAAL 3 




Figure 3.48 



3.13.5.9 Somer 

• Plante groei nou vinnig, want daar is baie sonlig. Diere soek skuiling in die skaduwee as dit te warm 
word. Baie diere kry nou kleintjies wat opgepas of versorg moet word. Diere soek water om koel te 
bly. 

Hou 'n uitstalling van elke seisoen in julle klas. Bring enigiets skool toe wat met 'n spesifieke seisoen te doen 
het. 

3.13.6 Assessering 

LEERUITKOMS 1: WETENSKAPLIKE ONDERSOEK 

Die leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike verskynsels te reageer, en om 
binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te ondersoek en probleme op te los. 
Assesseringstandaard 
Dis duidelik wanneer die leerder: 
1.3 data evalueer en bevindinge kommunikeer. 

3.13.7 Memorandum 

Mnr. Breinsel: 



Hoekom is dit so koud by die pole?Antwoord: 



143 

• Wanneer die son op die aarde se middellyn skyn, is al die sonstrale bymekaar en daarom is dit so warm 
daar. Soos die aarde na bo en onder 'n bol vorm, versprei die sonstrale oor 'n wyer area, dus raak die 
sonstrale swakker en dus is die pole koud. 

Mnr. Breinsel: 

• Hoe vorm 'n ysberg? 

• maak vir jouself een om te kyk watter groot deel onder die water is en watter deel bo uitsteek. watter 
gevaar hou dit vir skepe in? watter skip het so gesink in 1912?Antwoord: 

• Maak 'n plastieksakkie vol water en vries dit. Haal die bevrore ys uit die sakkie en sit dit 'n bak vol 
water. Kyk nou watter groot deel bly onder die water! 

• Groot dele van die ys van ysdekke en gletsers breek af en dryf op die see, maar soos hulle dieper na die 
warmer see toe dryf, smelt dit en breek op, maar sommige ysberge kan tot drie jaar neem om te smelt. 

• Titanic 



144 CHAPTER 3. KWARTAAL 3 



Chapter 4 

Kwartaal 4 



4.1 Materie 1 

4.1.1 NATUURWETENSKAPPE 

4.1.2 Graad 4 

4.1.3 MATERIE EN STOWWE 

4.1.4 Module 50 

4.1.5 MATERIE 

4.1.5.1 Aktiwiteit: 

4.1.5.2 Om die eienskappe van materie te ontdek en die wonder daarvan te beleef 

4.1.5.3 [LU 1.1.2, 2.2.1] 
Kom cms speel die speletjie: 

4.1.5.4 I see with my little eye 

en beskryf dan die ding wat jy sien deur die volgende dinge te se: 

Hoe dit voel: hard of sag, ens. 

Of 'n mens dit kan eet, drink 

Of 'n mens daarmee kan speel, ens. 

As jou maats na vyf raaiskote nog nie kan raai wat dit is nie, wen jy 'n punt. As iemand dit reg raai, 
kry daardie leerder 'n punt. 

4.1.5.4.1 Wat is materie? 

Alles waaraan jy kan raak, is materie. 
Materie het massa. 
P robeer die volgende (1): 

Tel jou liniaal op. Hoe voel dit? 

Tel nou jou maat op. Hoe voel dit? Wat was die moeilikste om op te tel? 



1 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m21036/l.l/>. 



145 



146 



CHAPTER 4. KWARTAAL 4 



Figure 4.1 



Figure 4.2 



My bevinding is: 
Materie beslaan ruimte. 
Probeer die volgende (2): 

Neem 'n vaas met water. 

Sit blomme daarin. Wat gebeur met die water? 

Hoekom dink jy gebeur dit? 




Figure 4.3 



147 




Figure 4.4 



My bevinding is: 

Neem ou tydskrifte en knip alle prentjies wat op die eerste 10 bladsye is, uit. Dit behoort lewende en 
nie-lewende materie in te sluit. Klassifiseer nou die prentjies wat jy uitgeknip het in lewende en nie-lewende 
materie. Lys eers die eienskappe wat lewende materie moet he voordat jy begin uitknip. 

4.1.5.4.2 

4.1.6 Assessering 

LEERUITKOMS 1: WETENSKAPLIKE ONDERSOEK 

Die leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike verskynsels te reageer, en om 
binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te ondersoek en probleme op te los. 
Assesseringstandaard 
Dis duidelik wanneer die leerder 

1.1 ondersoeke beplan, bv.: 

1.1.2 praat oor persoonlike ervarings en lig aspekte uit wat verband hou met wetenskap en tegnologie. 
LEERUITKOMS 2: KONSTRUKSIE VAN WETENSKAPKENNISDie leerder ken, interpre- 
teer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewings- kennis toe. 
Assesseringstandaard 
Dis duidelik wanneer die leerder 

2.2 inligting kategoriseer, bv.: 

2.2.1 volg instruksies om diere in groepe van die met twee bene, met vier bene en met meer as vier bene 
te sorteer. 

4.1.7 Memorandum 

Probeer die volgende (1) 

• Tel jou liniaal op. Hoe voel dit? Tel nou jou maat op. Hoe voel dit? Wat was die moeilikste om op te 
tel? Antwoord: 

• Die liniaal is ligter as die maat, maar albei het massa. 



Probeer die volgende (2) 



148 CHAPTER 4. KWARTAAL 4 

• Neem 'n vaas met water. Sit blomme daarin. Wat gebeur met die water? Hoekom dink jy gebeur 
dit?Antwoord: 

• Die water styg in die vaas. Die blomme en die water is materie. Altwee gebruik ruimte. 

Lys eers die eienskappe wat lewende materie moet he, voordat jy begin uitknip. 

• Beweging: dit moet kan beweeg 

• Asemhaling: dit moet asem kan haal 

• Voortplanting: dit moet kan voortplant 

• Voedsel inneem: dit moet kan eet en drink 

• Uitskeiding: dit moet ongewenste stowwe uit die liggaam kan uitskei, bv. sweet 



4.2 Die gebruik van materie om dinge te ontwerp en te maak 2 

4.2.1 NATUURWETENSKAPPE 

4.2.2 Graad 4 

4.2.3 MATERIE EN STOWWE 

4.2.4 Module 51 

4.2.5 DIE GEBRUIK VAN MATERIE OM DINGE TE ONTWERP EN TE 
MAAK 

4.2.5.1 Aktiwiteit: 

4.2.5.2 Om te ondersoek hoe ons materie kan gebruik om wonderlike goed te ontwerp en te 
maak 

4.2.5.3 [LU 1.1.1] 

Kyk mooi na die prentjies in die raampie en voltooi dan die tabel. 



2 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m21037/l.l/>. 



149 




Figure 4.5 



Knip 3 prentjies uit die advert ensieblaadjies van verskillende produkte. Bespreek in julle groepe watter 



150 CHAPTER 4. KWARTAAL 4 

materiale moontlik gebruik is om die voorwerpe te maak. 

Sit nou al die prentjies bymekaar en groepeer hulle volgens die materie waarvan hulle gemaak is. 

4.2.6 Assessering 

LEERUITKOMS 1: WETENSKAPLIKE ONDERSOEK 

Die leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike verskynsels te reageer, en om 
binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te ondersoek en probleme op te los. 
Assesseringstandaard 
Dis duidelik wanneer die leerder 
1.1 ondersoeke beplan, bv.: 
1.1.1 stel aktiwiteite voor om met die materiaal te probeer doen. 

4.2.7 Memorandum 

Leerders kan die prentjies in die blok, hul eie, of 'n kombinasie van ander materie gebruik. 
Opdrag: 
Advertensieblaadjies: 

• maak dit gereeld bymekaar; hou die tydskrifte, koerante en gemorspos dop. Laat die leerders dit altyd 
skool toe bring. 



4.3 Toestande waarin materie voorkom 3 

4.3.1 NATUURWETENSKAPPE 

4.3.2 Graad 4 

4.3.3 MATERIE EN STOWWE 

4.3.4 Module 52 

4.3.5 DIE TOESTANDE WAARIN MATERIE VOORKOM 

4.3.5.1 Aktiwiteit: 

4.3.5.2 Om die drie vorms waarin materie voorkom, te bespreek 

4.3.5.3 [LU 1.3.1, 1.2.2, 1.2.3] 

Kyk of jy die geskommelde letters kan regpak om die drie vorms van materie neer te skryf. 

1. svteatfos 

2. sevitfloo 

3. s s e a g 

Kom ons kyk na elke vorm se eienskappe. Van watter een praat ons nou? 

Eie vorm, het massa, kan dit sien, neem ruimte in: 

Nie eie vorm nie, kan dit sien, neem ruimte in: 

Nie eie vorm nie, kan dit nie sien nie: 

Materie kan van vorm verander 

Wat, dink jy, kan in al drie vorms verander? 

Probeer die volgende (3): 



3 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m21043/l.l/>. 



151 

Maak interessante ysblokkies in 'n vrieskas. Gooi sommer blaartjies of 'n mooi blommetjie in elke hokkie 
saam met die water. Wag totdat dit gevries het. 

Die water het nou hard geword. Wat noem ons dit? 

Ons noem dit . 

Teken dit. 

Haal die ysblokkies uit die houertjie en sit vier in 'n potjie op 'n stofie en vier ander in 'n ander houer. 
Wat gebeur met die ysblokkies op die stofie? 

Die ysblokkies het nou weer verander. Wat noem ons dit nou? 

Ons noem dit 

Teken dit. 

Wat gebeur met die ander blokkies? Wat help dat ysblokkies vinniger smelt? 

Laat die water in die potjie op die stoof nou lekker vinnig kook. 

Wat gebeur nou met die water? Wat noem ons dit? 

Ons noem dit 

Teken dit. 

Wat is die temperatuur as water kook? 

Wat is die temperatuur as water vries? 

Probeer die volgende (4): 

Neem vier ysblokkies. Plaas een in die yskas, een op 'n tafel, een by 'n brandende kers, een in 'n glashouer. 
Maak 'n grafiek op die bord deur elke halfuur te kyk teen watter tempo elkeen smelt. 

Wat is jou gevolgtrekking? 

My gevolgtrekking is: 

Kom ons maak pret! Deel die klasmaats op in drie groepe. Die een groep is die vaste stowwe, die ander 
groep is die vloeistowwe en die laaste groep is die gasse. Wees kreatief en hou 'n vertoning oor elkeen se 
eienskappe! Gebruik musiek, rommel, snaakse kostuums of klere en hope kreatiwiteit! 

Sommige veranderinge in materie is tydelik, ander permanent 

Probeer die volgende (5): 

Bring 10 verskillende houers skool toe en gooi elke keer dieselfde glas water in 'n ander houer. Kyk hoe 
verander die water van vorm. 

Bespreek die volgende veranderinge: 

sneeu op die berge; 

waterplasse op die skoolterrein; 

wasgoed; 

wasem in 'n stort; 

ysblokkie. 

4,3.6 Assessering 

LEERUITKOMS 1: WETENSKAPLIKE ONDERSOEK 

Die leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike verskynsels te reageer, en om 
binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te ondersoek en probleme op te los. 
Assesseringstandaarde 
Dis duidelik wanneer die leerder 
1.2 ondersoeke uitvoer en data versamel, bv.: 

1.2.1 toets eie idees uit van hoe materiaal moontlik sal reageer; 

1.2.2 herhaal die aktiwiteite op verskillende maniere en ervaar die verskynsel op ander maniere. 
1.2 data evalueer en bevindings kommunikeer, bv.: 

1.3.1 beskryf eie persepsies van die gebeurtenis met betrekking tot die doel van die ondersoek. 



152 CHAPTER 4. KWARTAAL 4 

4.3.7 Memorandum 

• Kyk of jy die geskommelde letters kan regpak om die drie vorms van materie neer te skryf. 

1. svteatfos: vaste stof 

2. sevitfloo: vloeistof 

3. s s e a g : gasse 

KOM ONS KYK NA ELKE VORM SE EIENSKAPPE: 
Van watter een praat ons nou? 

• Eie vorm, het massa, kan dit sien, neem ruimte in: vaste stof 

• Nie eie vorm nie, kan dit sien, neem ruimte in: vloeistof 

• Nie eie vorm nie, kan dit nie sien nie: gasse 

MATERIE KAN VAN VORM VERANDER 
Probeer die volgende (3) 

• Wat, dink jy, kan in al drie vorms verander? Teken elkeen in sy eie blokkie en maak 'n byskrif by 
elkeen.Antwoord: 

• water kan in al drie vorms verander. Leerders teken 'n glas water met vloeistof as byskrif, teken 'n 
ysblokkie met vaste stof as byskrif en teken 'n ketel wat water kook met gasse as byskrif. 

• Wat is die temperatuur as water kook? 

• Wat is die temperatuur as water vries? Antwoord: 

• 100 grade C 

• grade C 

Probeer die volgende (4) 

• Gevolgtrekking: die een naby die brandende kers smelt die vinnigste, die een in die yskas smelt die 
stadigste. Hitte laat water gou smelt, koue laat dit stadig smelt. 

Probeer die volgende (5) 

• Laat leerders self die eksperiment doen. 

• Veranderinge: 

• sneeu op die berge: die vaste stof verander in vloeistof 

• waterplasse op die berge: vloeistof verander in gas 

• wasgoed: vloeistof verander in gas 

• wasem in stort: gas verander in vloeistof 

• ysblokkie: vaste stof verander in vloeistof 



153 

4.4 Die gebruik van materie in ons huise 4 

4.4.1 NATUURWETENSKAPPE 

4.4.2 Grrad 4 

4.4.3 MATERIE EN STOWWE 

4.4.4 Module 53 

4.4.5 DIE GEBRUIK VAN MATERIE IN ONS HUISE 

4.4.5.1 Aktiwiteit: 

4.4.5.2 Om saam te kan gesels oor die gebruik van materie in ons huise, veral plastiek 

4.4.5.3 [LU 1.1.1] 

4.4.5.4 Plastiek 

Dink gou aan enige gebruik vir 'n plastieksak. Moenie net aan gewone alledaagse dinge dink nie, wees kreatief 
en dink oulike idees uit. Hoeveel gebruike kon julle groep in 2 minute uitdink? Gee terugvoering aan die 
klas. 

Probeer die volgende (1): 

Neem 'n joghurtbakkie, 'n rekkie en sommige van die volgende materiale: kombuispapier, karton, wol, 
katoen, tinfoelie, plastiek, 'n servet. Neem elkeen van die materiale, plaas dit op die joghurtbakkie en bind 
die rekkie om. Drup 'n teelepel water op elke stuk materiaal en kyk wat gebeur. Syfer die water deur? 

Wat was die beste materiaal om die water uit te hou? 

Probeer die volgende (2): 

Kom ons maak 'n valskermpie. Gebruik die volgende materiale om 'n valskerm te maak en gooi dit elke 
keer van dieselfde hoogte af: koerantpapier, plastiek, katoensakdoek, karton, sneesdoekie, skryfpapier. Kyk 
watter materiale werk die beste. 

Skryf die lede van julle gesin se name onder mekaar neer. Skryf die plastiekitems wat hulle daagliks 
gebruik, langs elkeen se naam neer. Wie gebruik die meeste plastiekitems in julle huis? 

Ongelukkig neem dit baie lank vir plastiek om te ontbind. Die regering het vanaf 2003 standpunt hieroor 
ingeneem en alle gratis plastieksakke by winkels verbied. Kliente moet nou hulle eie inkopiesakke saamneem 
wanneer hulle inkopies doen, of moet nuwes koop. 

Hou 'n redenaarskompetisie om hierdie aspek te bespreek. 

Ontwerp 'n nuwe soort winkeldrasak om die probleme wat bespreek is, op te los. 

4.4.5.5 

4.4.5.6 Plak alle soorte plastiek wat jy in jou huis kan kry op 'n vel papier 

Tot onlangs was die plastieksakke 'n groot probleem in ons pragtige land, want dit het ons land ontsier 
deurdat dit oral rondgele het. Dink net waar hierdie sakke oral beland het en waarvoor dit alles gebruik en 
misbruik is. 

Jy tel 'n plastieksak in die straat op. Dit is vuil, geskeur en vol gemors. Die plastieksak se naam is 
Plassie. Teken nou 'n strokiesprent oor die lewe wat Plassie tot nou toe gelei het: 'n lewe vol gevaar, met 
baie wedervaringe, maar tog het hy oral 'n goeie doel gedien. 



This content is available online at <http://cnx.Org/content/m21045/l.l/>. 



154 CHAPTER 4. KWARTAAL 4 

4.4.6 Assessering 

LEERUITKOMS 1: WETENSKAPLIKE ONDERSOEK 

Die leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike verskynsels te reageer, en om 
binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te ondersoek en probleme op te los. 
Assesseringstandaard 
Dis duidelik wanneer die leerder 
1.1 ondersoeke beplan, bv.: 
1.1.1 stel aktiwiteite voor om met die materiaal te probeer doen. 

4.4.7 Memorandum 

Probeer die volgende (1) 

• Laat leerders self die eksperiment doen. 
Probeer die volgende (2) 

• Laat leerders self die eksperiment doen. 



4.5 Vesels en materiale 5 

4.5.1 NATUURWETENSKAPPE 

4.5.2 Graad 4 

4.5.3 MATERIE EN STOWWE 

4.5.4 Graad 4 

4.5.5 VESELS EN MATERIALE 

4.5.5.1 Aktiwiteit: 

4.5.5.2 Om die gebruik van materie, veral vesels en materiale, te ondersoek 

4.5.5.3 [LU 1.2.1] 

Ons kry verskillende soorte vesels: die wat deur mense gemaak word en die wat natuurlik is, bv. van plante 
en diere. 

Wat noem ons mense wat klere ontwerp? 

Die ontwerper moet bepaal wat die behoefte van 'n kledingstuk is, voordat hulle dit ontwerp. As dit 
bv. vir brandweermanne ontwerp word, moet dit van materiaal gemaak word wat brandbestand is, of as dit 
mense teen koue moet beskerm, moet dit van dikker materiaal gemaak word. 

Probeer klein stukkies van die volgende soorte materiale in die hande kry, plak dit op 'n vel papier en 
gee voorbeelde waar hierdie tipe kledingstukke gebruik sal word. 

Wees nou kreatief en ontwerp 'n spesiale hoed vir 'n man wat: 

1. in 'n woestyn moet opgrawings doen; 

2. in 'n klam woud slange moet bestudeer; 

3. in 'n ondergrondse myn werk; 

4. in 'n konsert die rol van 'n haas moet speel. 

Skryf by elke prentjie die soort materiaal wat jy gaan gebruik, neer. 



5 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m21049/l.l/>. 



155 

4.5.6 Assessering 

LEERUITKOMS 1: WETENSKAPLIKE ONDERSOEK 

Die leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike verskynsels te reageer, en om 
binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te ondersoek en probleme op te los. 
Assesseringstandaard 
Dis duidelik wanneer die leerder 
1.2 ondersoeke uitvoer en data versamel, bv.: 
1.2.1 merk ooglopende veranderings of interessante besonderhede op en lewer kommentaar daarop. 

4.5.7 Memorandum 

Iemand wat klere ontwerp, is 'n mode-ontwerper 

• Klein stukkies materiale: 

• Laat leerders self, of in groepe, besluit waar hierdie materiale gebruik sal word. 

• Hoed: teken 'n ontwerp in elke blokkie 

4.6 Beplan om 'n huis te bou 6 

4.6.1 NATUURWETENSKAPPE 

4.6.2 Graad 4 

4.6.3 MATERIE EN STOWWE 

4.6.4 Module 55 

4.6.5 BEPLAN OM 'N HUIS TE BOU 

4.6.5.1 Aktiwiteit: 

4.6.5.2 Om te dink hoe om 'n huis te bou 

4.6.5.3 [LU 1.1.1, 1.2.2, 3.2] 

Om huise te bou 

Kom ons vertel gou die storie van die drie varkies. Teken dan die storie in strokiesverhaal-vorm. Hoeveel 
leerders is daar in julle klas? Trek dan soveel blokkies op 'n groot stuk karton. Trek die grootte van die 
blokkies af op folio en gee vir elke kind een om 'n prentjie te teken. Julle kan sien dat hierdie klasprojek 
baie goed beplan moet word, ne! 

Wat noem ons iemand wat huise, geboue en kantore ontwerp? 

Die strooi en die stokkies van die eerste varkies het nie baie goed gewerk nie, maar die baksteenhuis van 
die derde varkie het wel. Watter afleiding kan ons hieruit maak? 

Kom ons raak kreatief : 

Werk drie saam in 'n groep. Besluit watter tipe huis julle wil ontwerp, teken en dan bou. Besluit of dit 
'n formele of 'n informele struktuur gaan wees. Gebruik enige afvalmateriaal. As julle hierdie eksperiment 
verder wil voer, kan julle die huise vir 'n week lank buite neersit, of selfs 'n waaier vir 'n dag daaroor laat 
waai. Kyk watter struktuur die langste teen alle weerstoestande kan hou. 

1. Teken julle huis van bo af, soos op die tekening. Gebruik 'n A4-papier daarvoor. 



6 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m21053/l.l/>. 



156 



CHAPTER 4. KWARTAAL 4 




® 



to 



Figure 4.6 



2. Skryf neer watter vertrekke julle alles in julle huis wil he. 

1. Ontwerp jou meubeltjies wat jy in jou huis wil he. Gebruik die prentjies as 'n voorbeeld. Werk in 
groepe. Elke groep kies 'n vertrek en maak daardie vertrek se meubeltjies van vuurhoutjiedosies of 
soortgelyke dosies. 

2. 





Figure 4.7 






Figure 4.8 



157 

4,6.6 Assessering 

LEERUITKOMS 1: WETENSKAPLIKE ONDERSOEK 

Die leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike verskynsels te reageer, en om 
binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te ondersoek en probleme op te los. 
Assesseringstandaarde 
Dis duidelik wanneer die leerder 

1.1 ondersoeke beplan, bv.: 

1.1.1 stel aktiwiteite voor om met die materiaal te probeer doen. 

1.2 ondersoeke uitvoer en data versamel, bv.: 

1.2.2 toets eie idees uit van hoe materiaal moontlik sal reageer; 

LEERUITKOMS 3: WETENSKAP, DIE SAMELEWING EN DIE OMGEWINGDie leerder 
is in staat om begrip van die onderlinge verband tussen wetenskap en tegnologie, die samelewing en die 
omgewing te toon. 

Assesseringstandaard 

Dis duidelik wanneer die leerder 

3.2 die impak van wetenskap en tegnologie verstaan. 

4.7 Die waarde van boumateriaal as hulpbron 7 

4.7.1 NATUURWETENSKAPPE 

4.7.2 Graad 4 

4.7.3 MATERIE EN STOWWE 

4.7.4 Module 56 

4.7.5 DIE WAARDE VAN BOUMATERIAAL AS 'N HULPBRON 

4.7.5.1 Aktiwiteit: 

4.7.5.2 Om die waarde van boumateriaal as 'n hulpbron in die bou van huise te leer ken 

4.7.5.3 [LU 1.2.1, 2.2.1, 3.2] 

Boumateriale 

Wanneer 'n huis gebou word, word materiale gebruik wat natuurlik is of wat gemaak moes word. Hier is 
'n prentjie van 'n huisie. Kleur die natuurlike materiale geel in en die ander materiale rooi. 

Hout 



7 This content is available online at <http://cnx.Org/content/m21058/l.l/>. 



158 



CHAPTER 4. KWARTAAL 4 



m 




Figure 4.9 



Een van die natuurlike produkte wat gebruik is om die huisie te bou, is hout. 

Hout is 'n wonderlike hulpbron vir die mens. Deel die klas in ses groepe. Gee drie minute kans om alles 
te lys wat van hout gemaak is in die: 
klas 

jou kamer by die huis 
jou sitkamer by die huis 
die kombuis 
op die skoolterrein 
I 

in die skoolsaal 

1. Watter gevolgtrekking kan jy hieruit maak? 
My gevolgtrekking is: 



1. Skryf aan Sappi om plakkate aan julle klas te stuur. 
Bakstene 



159 




Figure 4.10 



Om mee te skryf 

Duisende jare gelede het mense allerhande maniere gebruik om te skryf. Hulle het materiale van dier- 
produkte, klippe, plante en klei gebruik. Hulle het op papirus, bas, dierevelle en rotse geskryf en tekeninge 
gemaak. 




Figure 4.11 



Vandag is dit baie makliker. Ons gaan net eenvoudig winkels toe en koop die wonderlikste skryfgoed wat 
ons wil he. Al hierdie goed word van verskillende soorte materie gemaak. 




Figure 4.12 



Dink aan iemand uit ons verre verlede wat jou nog altyd gefassineer het. Stuur 'n kort SMS-boodskap 
aan hom/haar om te bewys hoe die tegnologie oor 'skryf deur die jare verander het. 



160 CHAPTER 4. KWARTAAL 4 

4.7.6 Assessering 

LEERUITKOMS 1: WETENSKAPLIKE ONDERSOEK 

Die leerder is in staat om met selfvertroue op weetgierigheid oor natuurlike verskynsels te reageer, en om 
binne die konteks van wetenskap, tegnologie en die omgewing verbande te ondersoek en probleme op te los. 

Assesseringstandaard 

Dis duidelik wanneer die leerder 

1.2 ondersoeke uitvoer en data versamel, bv.: 

1.2.1 merk ooglopende veranderings of interessante besonderhede op en lewer kommentaar daarop. 

LEERUITKOMS 2: KONSTRUKSIE VAN WETENSKAPKENNISDie leerder ken, interpre- 
teer en pas wetenskaplike, tegnologiese en omgewings- kennis toe. 

Assesseringstandaard 

Dis duidelik wanneer die leerder 

2.2 inligting kategoriseer, bv.: 

2.2.1 volg instruksies om diere in groepe van die met twee bene, met vier bene en met meer as vier bene 
te sorteer. 

LEERUITKOMS 3: WETENSKAP, DIE SAMELEWING EN DIE OMGEWINGDie leerder 
is in staat om begrip van die onderlinge verband tussen wetenskap en tegnologie, die samelewing en die 
omgewing te toon. 

Assesseringstandaard 

Dis duidelik wanneer die leerder 

3.2 die impak van wetenskap en tegnologie verstaan. 

4.7.7 Memorandum 
Boumateriale: 

• Natuurlike materiale: kleur dit geel in 

• Ander materiale: kleur dit rooi in 

Om mee te skryf: 

• Kinders ken nie die outydse maniere van skryf nie. Indien daar tyd is, lees outydse artikels, stories of 
kyk video's wat dit mooi uitbeeld. 

• Die SMS-boodskap is iets wat hulle baie goed ken! 



161 

4.8 Die gevare van besoedeling 8 

4.8.1 NATUURWETENSKAPPE 

4.8.2 Graad 4 

4.8.3 MATERIE EN STOWWE 

4.8.4 Module 57 

4.8.5 DIE GEVARE VAN BESOEDELING 
4.8.5.1 

4.8.5.2 Aktiwiteit: 

4.8.5.3 Om die gevare van besoedeling te kan bespreek en 'n verskil te probeer maak 

4.8.5.4 [LU 3.1.2, 3.2.1] 

Ongelukkig kan materie besoedeling veroorsaak. Ons almal weet hoe belangrik dit is om ons omgewing te 
bewaar en besoedeling so ver as moontlik te probeer verhoed. 

Kom ons gaan stap op ons skoolterrein. Kyk goed na jou omgewing en skryf jou bevindinge neer. 

Skryf vier goeie dinge neer wat jy op die skoolterrein sien. 

Skryf vier dinge neer wat jy gesien het wat jou ontstel, of wat ons omgewing negatief kan bei'nvloed. 

Kies nou een van die negatiewe dinge en skryf 'n brief aan die skoolhoof om 'n voorstel te maak hoe ons 
die probleem kan oplos. 

Geagte 

Laat 'n onderwyser of 'n lid van die leerderraad 'n aankondiging oor die interkom maak oor die probleem 
en 'n beroep op die leerders doen om iets daaromtrent te doen. 

Rolspel: Jy is 'n televisieverslaggewer. Jy moet verslag doen oor die toestand oor julle skoolterrein na 
pouse. 



s This content is available online at <http://cnx.Org/content/m21060/l.l/>. 



162 



CHAPTER 4. KWARTAAL 4 




Figure 4.13 



Bespreek nou metodes om besoedeling hok te slaan. Maak 'n plakkaat en plak dit teen die muur voor 
julle klas. 

Bespreek die nut van vullisverwydering deur die munisipaliteit. Vind uit hoe dit in die ou dae verwyder 
is en hoe die higieniese omstandighede deur die jare verbeter het. 

Kom ons gebruik afvalmateriaal en maak vir 

4.8.5.4.1 Gemorsjors 

1. Kry 'n lekker groot boks en trek dit oor met enige papier of karton wat weggegooi moet word. 

2. Maak vir horn 'n gesig van 'n kleiner boks en plak dit vas. 

3. Maak vir horn ore, 'n neus, oe en 'n mond met enige afvalgoed. 

4. Maak vir horn arms, bene en voete. 

5. Bgre hom in julle klas en gooi alle herwinbare papier daarin. 




Figure 4.14 



163 

Maak klein plakkaatjies van idees om besoedeling te bestry en hang dit op 'n vislyn dwarsoor julle klas. 
Gebruik skuifspelde om dit op te hang. 





Plant blomnre 
in qebnseHe- 

Uent. 




Figure 4.15 



4.8.6 Assessering 

LEERUITKOMS 3: WETENSKAP, DIE SAMELEWING EN DIE OMGEWINGDie leerder 
is in staat om begrip van die onderlinge verband tussen wetenskap en tegnologie, die samelewing en die 
omgewing te toon. 

4.8.7 Assesseringstandaard 

Dis duidelik wanneer die leerder 

3.1 wetenskap en tegnologie in die konteks van geskiedenis en inheemse kennis verstaan, bv. 
3.1.2 beskryf maniere om boodskappe oor lang en kort afstande te stuur. 

3.2 die impak van wetenskap en tegnologie verstaan, bv.: 

3.2.1 noem hoekom lopende water in 'n huis mense se lewens makliker kan maak. 



4.8.8 Memorandum 

Besoedeling is 'n ernstige probleem. As ons jeug dit goed verstaan en iets daaromtrent doen, kan die probleem 
beheer word. Beklemtoon dit baie, dit sal sommer die terrein, die klaskamer en die dorp skoon hou! 

Morsjors 

Maak dit 'n klasaktiwiteit. Die kinders behoort dit baie te geniet! 



164 ATTRIBUTIONS 

Attributions 

Collection: Natuurwetenskappe Graad 4 

Edited by: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/colll097/l-l/ 

License: http://creativecommons.Org/licenses/by/3.0/ 

Module: "Die sintuie" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20719/Ll/ 

Pages: 1-3 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Die sigsintuig" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20720/l-l/ 

Pages: 4-5 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Louis Braille" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20721/Ll/ 

Pages: 5-7 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Die gehoorsintuig" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20723/Ll/ 

Pages: 7-9 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Die reuk- en smaaksintuie" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20738/l-l/ 

Pages: 10-11 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Die tassintuig" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20739/Ll/ 

Pages: 12-13 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 



ATTRIBUTIONS 165 

Module: "Diere en plante" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20610/l-l/ 

Pages: 14-22 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.Org/licenses/by/3.0/ 

Module: "Eenvoudige voedselketting" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20740/l-l/ 

Pages: 22-23 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Om die groei van plante te vergelyk" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20742/Ll/ 

Pages: 23-24 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Planthabitat" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20747/Ll/ 

Pages: 24-26 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Die nut van plante" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20748/l-l/ 

Pages: 27-28 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Rooibostee" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20750/l-l/ 

Pages: 29-30 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Aartappels" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20751/Ll/ 

Pages: 31-32 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Mielies" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20749/Ll/ 

Pages: 33-35 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 



166 ATTRIBUTIONS 

Module: "Gebalanseerde dieet" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20752/l-l/ 

Pages: 36-39 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.Org/licenses/by/3.0/ 

Module: "Spysverteringstelsel" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20753/l-l/ 

Pages: 39-41 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Water" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20754/Ll/ 

Pages: 41-44 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Waterkringloop" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20755/Ll/ 

Page: 45 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Persoonlike watergebruik" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20760/l-l/ 

Page: 46 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Lopende water in die huis) " 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20761/l-l/ 

Pages: 47-48 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Die gebruike van water" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20762/l-l/ 

Page: 49 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 



ATTRIBUTIONS 167 

Module: "Voorsiening van skoon water" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20765/l-l/ 

Pages: 50-52 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.Org/licenses/by/3.0/ 

Module: "Wanneer water gevaarlik ka wees" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20767/l-l/ 

Pages: 53-54 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Betekenis van "Energie"" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20973/Ll/ 

Pages: 55-57 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Die son as bron van energie" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20977/Ll/ 

Pages: 58-64 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Die gevare van sonbrand" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20983/l-l/ 

Pages: 64-66 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Die beskikbaarheid van energie aan die mens" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20990/l-l/ 

Pages: 67-71 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Die wind as bron van energie" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20986/l-l/ 

Pages: 72-77 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Vuur as bron van energie" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20989/l-l/ 

Pages: 77-82 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 



168 ATTRIBUTIONS 

Module: "Voedsel as bron van energie" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20994/l-l/ 

Pages: 82-83 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.Org/licenses/by/3.0/ 

Module: "Die mens se gebruik van elektriese energie" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20999/l-l/ 

Pages: 83-87 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Besparing van elektrisiteit" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m20997/Ll/ 

Pages: 87-90 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Om 'n eenvoudige elektriese skakelaar te maak" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m21001/l-l/ 

Pages: 91-93 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Gevaarlike maniere van elektrisiteit gebruik" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m21003/l-l/ 

Pages: 93-96 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Prbleme met elektriese toestelle" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m21005/l-l/ 

Pages: 96-97 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Ondersoek na die misterie van die buitenste ruimte" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m26906/l-l/ 

Pages: 99-101 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Om te praat oor satelliete" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m21006/l-l/ 

Pages: 101-103 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 



ATTRIBUTIONS 169 

Module: "Sonsopkoms en sonsondergang" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.Org/content/m21011/l.l/ 

Pages: 103-105 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.Org/licenses/by/3.0/ 

Module: "Die aarde en sy beweging" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m21012/l-l/ 

Pages: 105-108 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Die sterre en planete" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m21015/Ll/ 

Pages: 109-110 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Die maan en sy rol in ons wereld" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m21016/l-l/ 

Pages: 111-114 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Weerpraatjies" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m21017/Ll/ 

Pages: 115-118 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Weervoorspelling" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m21069/l-l/ 

Pages: 118-124 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Stormagtige weer" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m21025/Ll/ 

Pages: 125-126 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Beskrywing van die seisoene" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m21027/Ll/ 

Pages: 126-130 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 



170 ATTRIBUTIONS 

Module: "Ons bespreek die oseane" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m21030/l-l/ 

Pages: 131-133 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.Org/licenses/by/3.0/ 

Module: "Lewe by die suid- en noordpool" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m21031/l-l/ 

Pages: 133-137 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Die seisoene in die poolstreke" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m21033/Ll/ 

Pages: 138-143 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Materie" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m21036/l-l/ 

Pages: 145-148 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Die gebruik van materie om dinge te ontwerp en te maak" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m21037/l-l/ 

Pages: 148-150 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Toestande waarin materie voorkom" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m21043/Ll/ 

Pages: 150-152 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Die gebruik van materie in ons huise" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m21045/Ll/ 

Pages: 153-154 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Vesels en materiale" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m21049/Ll/ 

Pages: 154-155 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 



ATTRIBUTIONS 171 

Module: "Beplan om 'n huis te bou" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m21053/l-l/ 

Pages: 155-157 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.Org/licenses/by/3.0/ 

Module: "Die waarde van boumateriaal as hulpbron" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m21058/l-l/ 

Pages: 157-160 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 

Module: "Die gevare van besoedeling" 

By: Siyavula Uploaders 

URL: http://cnx.org/content/m21060/l-l/ 

Pages: 161-163 

Copyright: Siyavula Uploaders 

License: http://creativecommons.org/licenses/by/3-0/ 



About Connexions 

Since 1999, Connexions has been pioneering a global system where anyone can create course materials and 
make them fully accessible and easily reusable free of charge. We are a Web-based authoring, teaching and 
learning environment open to anyone interested in education, including students, teachers, professors and 
lifelong learners. We connect ideas and facilitate educational communities. 

Connexions's modular, interactive courses are in use worldwide by universities, community colleges, K-12 
schools, distance learners, and lifelong learners. Connexions materials are in many languages, including 
English, Spanish, Chinese, Japanese, Italian, Vietnamese, French, Portuguese, and Thai. Connexions is part 
of an exciting new information distribution system that allows for Print on Demand Books. Connexions 
has partnered with innovative on-demand publisher QOOP to accelerate the delivery of printed course 
materials and textbooks into classrooms worldwide at lower prices than traditional academic publishers.